انتخاب زبان

آخرین اخبار

ایران و قره باغ

عارف کسکین

اویان نیوز:

عارف کسکین

ترجمه: میلاد بالسینی

توضیح: این نوشته به زبان تُرکی استانبولی در سال ۲۰۰۹ نوشته شده است.

اسلام و شیعه گرایی جایگاه مهمی را در سیاست خارجی و امنیت ملی ایران دارد اما اگر مفهوم، هدف و مرزهای این مقوله، دقیق تفهیم نشود می تواند ما را به بیراهه بکشاند به عبارت دیگر محدود سازی سیاست خارجی ایران به دین و مذهب خطای بزرگی است.

ایران به عنوان مدعی رهبری جهان اسلام، در رفتار با کشمیر، چچن‌ستان و قره باغ رفتارهای متناقضی را در پیش می گیرد. بررسی مواضع ایران در قبال مناقشه قره باغ بین دو کشور آذربایجان با اکثریت شیعه و ارمنستان توجه ویژه ای می طلبد.

ایران مساله قره باغ را به عنوان یکی از تهدیدات امنیت ملی خود به شمار می آورد. به همین دلیل ایران نمی خواهد:

اولا اختلاف موجود بین ارمنستان و آذربایجان تبدیل به یک در گیری خونین شود. اولین دلیل این مساله همسایگی این دو کشور با ایران است. چنانچه در سال ۱۹۹۳ بروز درگیری در نزدیکی مرز ایران، ترس هجوم آوارگان جنگی و احتمال مداخله نظامی قدرت های خارجی موجب بروز نگرانی هایی برای این کشور شده بود.

دوماً در درگیری های صورت گرفته، عدم حمایت ایران از جمهوری آذربایجان نارضایتی هایی را در جامعه ایران به خصوص از سوی تُرکان آذربایجانِ ایران در پی داشت و مساله قره‌باغ کوهستانی زمینه احساسات ناسیونالیستی را فراهم کرد. این مساله به گفتمان مسلط دانشجویان، شاعران و متفکران آذربایجان ایران تبدیل شد و بر همین اساس در کلانشهرهایی همچون تهران و تبریز در اعتراض به سیاست «حمایت ایران از ارامنه» تجمع های اعتراضی شکل گرفت.

سیاست و اقدامات ایران در قبال مسئله قره باغ متناقض دیده می شود، از یک سو قره باغ را جز جدایی ناپذیر خاک آذربایجان تعریف می کند و از سوی دیگر مدعی است که درگیری ها، بین ارمنی های ساکن در قره باغ و جمهوری آذربایجان می باشد بنابراین از این منظر درگیری ها به عنوان یک مساله داخلی در قره باغ بوده و دولت ارمنستان صرفاً پشتیبان و حامی آنها تلقی می شود.

جمهوری اسلامی ایران عموماً می کوشد تا جنگ بین ارمنستان و آذربایجان را تا حد امکان نه به صورت یک جنگ مسلمان و ارمنی بلکه به صورت یک جنگ ائتنیکی انعکاس دهد اما با این حال مسئولان دولتی ایران به مرور زمان و هر از گاهی سخن از مسلمانان قره باغ به میان آمی آورند مثلاً در سال ۱۹۹۳ آیت الله خامنه ای در یکی از سخنرانی های عمومی اش در تبریز عنوان نمود: «دولت ارمنستان و ارمنی های ساکن در قره باغ به مسلمانان منطقه ظلم می کنند.» تفکیک ارمنی های قره باغ از ارمنستان در سخنان آیت الله خامنه ای قابل توجه است.

 با اینکه قره باغ در گفتمان رسمی ایران به عنوان خاک تاریخی و جدایی ناپذیر آذربایجان مطرح می شود ولی در عمل نشان داده می خواهد این مساله بدون بروز درگیری در وضعیت موجود باقی بماند. زیرا لاینحل ماندن این مساله باعث تضعیف آذربایجان شده و از طرفی فرصت نزدیکی آذربایجان به ایران را فراهم می کند.

به این دلیل جمهوری آذربایجان از موضع ایران در خصوص درگیری های ارمنستان-قره باغ نگران است. دیدگاه مثبت ایران در قبال ارمنستان و حمایتش از آن به طور آشکار قابل مشاهده است.

ایران در رابطه با مساجد و امامزاده های شیعی که توسط نیروهای ارمنی تخریب شده ند سکوت اختیار کرد و واکنشی به آن نشان نداد. این رفتار در تضاد با ادعای «رهبری جهان شیعه» این کشور است. رفتاری که در داخل از طرف تُرکان آذربایجان ایران و از جانب بعضی از علماء دینی به صورت جدی مورد انتقاد قرار گرفت.

یکی دیگر از وجوه حمایت های جانبدارانه ایران نسبت به ارمنستان وساطت های بی نتیجه ایران در این عرصه است. نتایج تلاش های دیپلماتیک ایران باعث امضاء آتش بس بین ارمنستان و آذربایجان در تهران شد که با اندک فاصله ای از این قرارداد نیروهای ارمنی در ماه می ۱۹۹۲ شهر شوشا را به اشغال خود در آوردند. این حرکت ارمنی ها، ایران را در شرایط بسیار سختی قرار داد از طرفی این اعمال وساطت جویانه خاتمه یافت و از سوی دیگر به خاطر حمایت از ارمنی ها مورد اتهام قرار گرفت. اشغال شوشا به اعتماد تُرکان آذربایجان نسبت به جمهوری اسلامی ایران صدمات زیادی وارد کرد. جمهوری اسلامی ایران در این اتفاق به جای محکوم کردن ارمنستان، غرب و آذربایجان را محکوم کرد.

درک سیاست ایران در رابطه با قره باغ بدون در نظر گرفتن روابط این کشور با ارمنستان امکان پذیر نیست. ارمنستان اهرم فشار ایران در مناسبات قفقاز است.

رابطه متشنج آذربایجان با ارمنستان، پیشرفت آذربایجان و جذابیت آن برای تُرکان داخل، جمهوری اسلامی ایرانرا با مانع رو به رو می کند. از سویی دیگر ایران از این تشنج برای سوق دادن هر دو دولت به سوی خود استفاده می کند.

از طرفی ایران به ارمنستان به عنوان کشوری که می بایست در کنار روسیه علیه غرب باشد نگاه می کند و ایران نمی خواهد ارمنستان از روسیه فاصله گرفته و «دنباله رو»-ی غرب باشد. به عبارت دیگر ایران از فاصله گیری ارمنستان از روسیه نگران است و با حمایت از آن درصدد آسودگی خیال این کشور است.

از یک سو ایران کشور ارمنستان را به عنوان ابزاری در جهت محدود کردن قدرت ترکیه در منطقه قفقاز قرار داده و از طرفی دیگر با توجه به مداخله لابی های ارمنی در آمریکا و اروپا در سیاست جهانی به فکر گشودن درهایی برای خود از این گذرگاه است.

درباره این مطلب نظر دهید