انتخاب زبان

گردشگری

    Sorry. No data so far.

آخرین اخبار

محلات و مكان‌های تاریخی شهر اهر

اویان نیوز : شهر اهر یکی از شهرهای دیرین و تاریخی آذربایجان می‌باشد. فاصله آن از شهر تبریز حدود ۹۵ کیلومتر می‌باشد. شهر تاریخی اهر مرکز ۱۸ ماحال قره‌داغ می‌باشد و نام قره‌داغ از سال ۱۳۱۶ در نامه‌نگاری‌های اداری “ارسباران” ذکر می‌شود و تغییر نام آن صرفا تصمیم آن دوره بوده است.
وجود آثار باستانی و تاریخی از قبیل قلعه‌های نقدوز- شئیور، قلعه‌جوق، قیزیل‌قیه و آثار تاریخی دیگر مانند مجموعه تاریخی مذهبی مسجد جامع (مدرسه، حمام تاریخی تخریب شده ائشیک حامام) بازار سرپوشیده و مجموعه تاریخی مذهبی آق‌مچید. مجموعه (مسجد، حمام تاریخی، کاروانسرای تاریخی، مدرسه علمیه و بازارهای روباز با سردرهای آجری و بناهای خشتی) و از همه مهم‌تر مجموعه تاریخی، فرهنگی بقعه متبرکه شیخ شهاب‌الدین محمود اهری از مآثر قرن هفتم و دوره صفوی است که مانند نگینی بر تارک تمدن اسلامی و ایرانی سرزمین‌مان می‌درخشد.

شهر اهر با توجه به اهمیت دفاعی آن در دوره‌های تاریخی متعدد همواره مورد توجه سرداران نامی ایران از قرون اولیه اسلامی بوده و در دوره معاصر تاریخ ایران (یکصد سال اخیر) این شهر بعنوان یک شهر مهم تاریخی و دفاعی شاهد رویدادهای تاریخی از دوره انقلاب مشروطیت ایران به بعد بوده است. ساخت برج‌های سه طبقه، هفت‌گانه در شمال و جنوب و غرب آن هیچگاه اجازه ورود مهاجمان را به آن نداده است و این برج‌ها در دوره حکومت سردار ارشد قره‌داغی (سام خان) ساخته شده بودند.
در آن دوره شهر تاریخی اهر از چندین محلات بزرگ تشکیل شده بود که هر کدام از آن‌ها دارای اهمیت خاص خودشان را داشتند.‏
شهر اهر آن روزها از ناحیه شمال غربی تا ناحیه جنوب غربی تا مرکز شهر آن روز “میدان باله ‌مچید” محله بزرگ سادات‌لوها را در خود جای داده بود. محله سادات‌لو محل سکونت افراد متمول و دارای مناصب اجتماعی بودند این محله از راسته کوچک شمالی گوی مچید اهر آغاز می‌شد در راسته شمالی “گوی ‌مچید” بناهایی با معماری فاخر مانند خانه‌های قدیم از جمله خانه قدیمی غفارخان منتنظمی از جنگ سالاران دوره مشروطیت “حاکم اردبیل” با سردرب قوسی آجری و مجموعه خانه قدیم آن با دیوارهای خشتی و نمای آجری و سقف چوبی در حیاط وسیع قرار داشتند خود گوی مچید اهر از مآثر دوره قاجار می‌باشد.

در راسته جنوبی گوی مچید اهر تا میدان باله مچید بناهای فاخر معماری بصورت خانه‌های قدیم به ساکنین آنها تعلق داشت که در توسعه شهر اکثر این بناها تخریب گردیده است و آثار اندکی از آن‌ها خودنمایی می‌کنند.‏
مجموعه تاریخی، مذهبی آق‌مچید جزء اصلی از محله قدیم سادات‌لو بوده است و قدمت این مجموعه از جمله حمام قدیم بوزخانه، مدرسه علمیه، کاروانسرای متروک و میدان نسبتا بزرگ آن و شارع راسته شرقی و شارع راسته غربی آن که در آن‌ها هنوز چند بنای قدیم مشهود است نشان از اهمیت این مجموعه دارد در راسته شمالی مجموعه آق‌مچید که مغازه‌هایی قدیم و در امتداد آن‌ها خانه قدیم دکتر قاسم اهری که از رجال دوره‌های قبل از انقلاب اسلامی ایران بوده است و در این مجموعه خانه قدیم با باغ وسیع و کاروانسرای شخصی قرار داشت و اطراف این مکان هنوز هم خانه‌های قدیم با خشت و آجر دیده می‌شوند.‏

در مجموعه آق‌مچید شبکه آب‌رسانی زیرزمینی بصورت شاخه‌های شمالی و غربی که هر دوی آن‌ها آب مورد نیاز آن مکان‌ها را تامین می‌کردند، از جمله آب حمام بوزخانه که از کاریز غربی موسوم به شیخ کهریزی “شیخ چشمه‌سی” تامین می‌شده است.

راسته جنوبی آق‌مچید که از مغازه‌های قدیمی تشکیل شده است جزئی از مجموعه بازار تاریخی اهر می‌باشد.
مجموعه تاریخی، مذهبی آق‌مچید در جوانب چهارگانه آن نیاز به مرمت و بازسازی دارد با مرمت و بازسازی دکاکین این راسته‌ها، یقینا رونق اقتصادی در قالب فعالیت‌های تجاری و استقرار صنعتگران و فروشندگان صنایع دستی مانند فرش، گلیم، جاجیم و ورنی جان تازه‌ای خواهد گرفت چه در سال‌های قبل این راسته و محل میدان آق‌مچید از رونق اقتصادی پررونق برخوردار بوده است و با توجه به اینکه میدان آق‌مچید و خصوصا شارع شرقی و غربی آن با وسعت قابل توجه و وجود اماکن مذهبی مانند مسجد، حوزه علمیه و مکان‌های تاریخی و معماری مثل سردرب مغازه‌ها، کاروانسرای متروکه و حمام قدیمی می‌تواند با توجه خاص سازمان میراث فرهنگی استان به یک مجموعه فاخر که نشانگر هویت تاریخی و فرهنگی این منطقه است تبدیل شود.‏

مجموعه قلعه قاپوسی و قلعه بدنی که بنا به مستندات تاریخی حاکم‌نشین بوده است حد واسط محلات بزرگ سادات‌لو و باغبانلو و نخجوانلو “اوچ دکان‌لار” قرار داشته است و در سال ۱۲۹۰ در دوره حاکمیت سردار ارشد حاج علیلو و برادرش ضرغام شهر اهر جهت دفاع خود از نواحی جنوبی و شرقی که مورد هجوم قوای متخاصم محلی بوده است به دستور سام خان امیر ارشد و قوای مسلح که متشکل از قوای پارتیزانی سردار ارشد و قوای مسلح و دفاعی از اهالی شهر اهر بوده است هجوم قوای متخاصم را در مدت حدود چهار ماه دفع نموده‌اند.
مجموعه بقعه شیخ شهاب‌الدین اهری بعلت داشتن حالت دفاعی در دوره‌های متعدد همواره در اختیار حاکمان وقت بوده است.‏
بقعه شیخ شهاب‌الدین اهری

در محله قدیم سادات‌لو آب مورد نیاز ساکنین از چشمه‌ها و کاریزهای شمالی اهر موسوم به کاریز قیزیل‌قیه، چلب‌وئردی، میرزاعلی کهریزی و آق‌مچید کهریزی و شیخ کهریزی (در غرب شهر) تامین می‌شد. حمام تاریخی قوشالار (دوقلو) در هسته مرکزی شهر (میدان آق‌مچید) و حمام آخوندی‌ها و حمام ملاقاسم در اول بازار جزو محله سادات‌لو محسوب می‌شد. در این محله بزرگ مساجدی چند مانند آق‌مچید (مسجد سفید) گوی مچید اهر (مسجد کبود اهر) مسجد قوشالار (مجتهد و سقالار) وجود دارد. مسجد مسگرخانه، مسجد سربازار و مسجد شیخ عماد مربوط به مجموعه تاریخی بازار و محله سادات‌لو بوده است.‏

مجموعه بازار اهر با چندین راسته بازار از جمله راسته بازار نصیربیگ، راسته قدیم کلاه‌دوزان، راسته فرش‌فروشان، راسته روغن‌فروشان و بازار قدیمی کفشدوزان و بازار عباسقلی بیگ، و مکان فعلی میدان خشکبار و راسته بازار روباز حلاجان و بازارچه آهنگران و بازارچه مسگران و راسته بازار شمالی و جنوبی آق‌مچید جملگی جزو محله سادات‌لو به حساب می‌آمدند. و افرادی متمکن از محله باغبانلو در مکان اصلی بازار سرپوشیده اهر در کار تجارت فعالیت داشته‌اند.

این بازار به علت رونق اقتصادی خاص خود در عصر قاجار از اهمیت بالایی برخوردار بوده است محله سادات‌لوی اهر همواره مورد توجه و محل استقرار رجال آن عصر بوده است و اسکان متمکنین شهر در این محله بزرگ و نیز بخشی از صنعتگران و صاحبان حرف نشانگر اهمیت آن بوده است. این محله نسبتا بزرگ با یک خط مستقیم جنوبی- شمالی از محل میدان باله‌مچید از مقابل خانه معین‌التجار- تا راسته جنوبی و شمالی گوی‌مچید اهر به صورت یک شارع شش متری کشیده شده بود و از محل تقاطع شارع جنوبی و شمالی به طرف شرق دو تا شارع غربی و شرقی ایجاد شده بود که هر دو نهایتا به راسته‌های شمالی و جنوبی میدان آق‌مچید و محل بازار تاریخی می‌رسیدند ارتباط این شوارع با مرکز شهر (ارک حکومتی) و بازار و میدان آق‌مچید و خانه و کاروانسرای قدیم حاج حسن اهری و خانه‌های اطراف آن‌ها مجموعا هسته اصلی مرکز شهر اهر در دوره قاجار را تشکیل می‌دادند.‏

ارتباط خانه قدیم حاج حسن اهری بعنوان شخص ممتاز سیاسی اقتصادی اهر از شارع شرقی به طرف غرب و نهایتا به طرف راسته کوچه شمالی محله سادات‌لو بوده است مرکب کاروان‌های رجال آن دوره از این گذرگاه‌ها بوده و نیز یک شارع فرعی شمال بطرف جنوب در آن مسیر موسوم به کوچه میرزایی سنگ فرش بوده و از طریق خانه قدیم کرباسیها به مرکز شهر ارتباط پیدا می‌کرد و شیخ بولاغی در این مسیر قرار داشته است.

از بخشهای دیگر محله سادات‌لو اطراف مسجد صاحب‌الزمان(ع) با بناهای خشتی و قدیم است موقعیت غربی محله سادات‌لو را آبادی‌هایی با نام نخودتپه که محل فعالیت و تجارت دهقانان ناحیه غربی شهر بوده است در آن محل خانه‌ها و نیز دکاکین و کاروانسراهایی موجود بوده است از محله‌های قدیم و نسبتاً بزرگ دیگر شهر اهر محله باغبانلوها است که در ناحیه جنوب شرقی اهر اطراف مسجد جامع اهر قرار دارد و وضعیت معماری‌های آن هنوز اصالت خود را حفظ کرده است این محله بعلت قرار گرفتن در ناحیه کناری رودخانه‌های چیچک چای و اهر چای شغل بیشتر اهالی ساکن در آن تولیدات کشاورزی و باغداری بوده است این محله از چندین راسته و شارع تشکیل شده است. راسته کوچه باغبانلوها که شخص حاج میرجواد باغبانلو در آن محل خانه‌ای با معماری عصر قاجار داشته و هنوز این خانه پابرجاست، خانه‌های قدیم با مصالح خشت و آجر و چوب در این محله قدیم دیده می‌شوند در این منطقه نیز افراد متمکن ساکن بوده‌اند که در دوره قاجار از رجال علمی و تاریخی محسوب می‌شدند.

مسجد جامع، مدرسه علمیّه جوادیّه، و چندین خانه قدیم با معماری عصر قاجار هنوز هم در این محله مشهود است.
محله تاریخی اوزان در قسمت شرقی مسجد جامع بطرف بقعه شیخ‌ شهاب‌الدین اهری و محله داش‌قاپو قرار دارد.
مجموعه مسجد جامع و محله قدیم اوزان به احتمال زیاد قدیم‌ترین بخش اهر قدیم بوده است که گفتنی است این منطقه نیاز به کار تحقیقی باستان‌شناسی دارد.

در این محله در بالای تپه‌ای در قسمت جنوب شرقی یک گورستان به همین نام و یک مسجد بنام دیک مچید دیده می‌شود که از مساجد قدیم اهر می‌باشد قسمتهای شرقی محله اوزان آبرفتهای رودخانه چیچک چای بوده که هم اکنون به علت توسعه شهری به مجتمع‌های مسکونی تبدیل شده‌اند.

شارع داش‌قاپو یک شارع حدود ۸ متری بوده که هم از طریق خاکریز کورتوگه به مجموعه بقعه شیخ‌ شهاب‌الدین اهری مرتبط بوده و هم از ناحیه غربی خود با ارگ حکومتی موسوم به قلعه قاپوسی در اول محله باغبانلوها ارتباط داشته است که جهت همسطح‌سازی قسمتهای مرکزی شهر اهر با قسمت‌های بقعه شیخ ‌شهاب‌الدین اهری جهت آب‌رسانی به بقعه کارهایی انجام گرفته است که با لوله‌های سفالی آب‌رسانی می‌شده است. برای کاستن از ارتفاع خاکریز کورتوگه در دوره شهرداری عادلی شهیر و شورای سوم با خاک‌برداری به حد فراوان کاسته شد اما همچنان در قسمت شمالی خاکریز باستانی در محلی موسوم به برج کرنای خانه آثار سفال و سنگ و آجر دیده می‌شود. قسمت غربی خاکریز کورتوگه و محله داش‌قاپو اراضی مسطح و وسیعی بوده است که تا مکانی به نام شوره درق ادامه داشته است که در عصر صفوی و حمله عثمانیها این مکان محل جنگ بین پارتیزان‌های ایل بایبوردی و قوای مسلح مردمی شهر اهر با قوای اشغال‌گر عثمانیها بوده است که در آن سال‌ها حماسه خونین قانلی گؤل خلق شده است و محل رخداد آن جنگ را بعلت جاری شدن زیاد خون قانلی گؤل نهاده‌اند.

محله قانلی گؤل حدود نیم قرن است با احداث مدارس و اداره آموزش و پرورش به منطقه فرهنگی تبدیل شده است و بخشهای شرقی آن مناطق مسکونی می‌باشد. در این محله مسجد سجادیه قرار دارد و در قبرستان متروکه آن محل دبیرستان بانو زهرا مردانی آذر (دبیرستان مدرس) و چند مدرسه دیگر ساخته شده است.

از محل بالا مچید قسمت مرکزی شهر اهر به طرف شرق به بازار قدیمی اهر می‌رسد و از ناحیه غرب به قسمت‌های انتهایی و جنوبی محله سادات‌لو وصل می‌شود که در آن محل مسجد حاج‌ معین‌التجار و حصار حاج‌معین التجار قرار دارد این قسمت از شهر سابقاً محل سکونت بخشی از حاکمان در دوره قاجار بوده است که در ۹۰ سال قبل سردار ارشد (سام خان) حاج علیلو یک ساختمان مجلل با دیوارهای خشتی و نماهای آجری و سقف چوبی بنام برادرش اصلان همایون احداث کرده بود این ساختمان تا سالهای اخیر همچنان پا برجا بود در توسعه شهر توسط افراد دیگر تملک و در قسمت‌هایی از آن مجتمع جدید تجاری ایجاد گردیده است.

محله نخجوانلوها این محله از محلات قدیم شهر اهر در ناحیه جنوب شرقی آن قرار دارد و به اوچ دکان‌لار مشهور است. تاریخ احداث و توسعه آن را مربوط به دوره قاجار می‌دانند در این محله که اساساً یک منطقه تجاری- مسکونی است راسته بازارهای غربی و جنوبی و شمالی موسوم به اوچ توکان قرار دارد محل داد و ستد و فروش کالاهای مورد نیاز شهر و روستایی است در این محله دو مسجد موجود است از جمله کاروانسرای جباری در محله نخجوانلوها چندین کاریز وجود داشته است. محله میدان زمی در قسمت شرق کنار رودخانه چیچک‌چای حوالی مسجد تاریخی ابواسحاق قرار دارد. این منطقه از مآثر دوره قاجار می‌باشد دارای چندین شارع و دو راسته بازار محلی بوده و در حال حاضر بازار محلی رونق چندانی ندارد.

در قسمت جنوب شرقی شهر در چایکنار تپه تاریخی دیزه‌ لیش “دژ علیشاه” از مآثر دوره ایلخانان “محل فعلی ساختمان اداره ارشاد اهر” قرار دارد و مجموعه مسکونی بنام حصار موسوی با بناهایی خشتی مربوط به ادوار گذشته مشهود است محله جلفالار (در شمال غربی مسیر رودخانه چیچک‌ چای از محلات قدیم شهر اهر بوده و در آن محله مسجد، آسیاب و بناهای خشتی قدیم دیده می‌شوند. در محله جلفالار حوالی مسجد جلفالار “امام رضا(ع) فعلی” در سالهای نه چندان دور کارگاههای بافت پارچه پشمی وجود داشته است. این صنعت در حال حاضر از بین رفته است.

محله قدیم داشچی‌لار: این محله از ناحیه شمالی شهر اهر بطرف جنوب آن از محل موسوم به ساری زمی و گورستان ساری مزار (محل فعلی مدرسه شهید مدنی) تا توسعه شهر حدود ۴۰ سال قبل با کوچه‌ای وسیع تا مکانی موسوم به سر خیابان با خانه‌های خشتی مشهود بود که نهر آشاغی آرخ آب‌های کاریزهای چلب وئردی و میرزا علی کهریزی را در مسیر به باغات می‌رسانید.

نهر از سنگ‌های رودخانه‌ای بطور زیبا و آبشاردار ساخته شده بود این کوچه و محله گذرگاه کاروان‌های روستایی با بار و دوّاب بطرف مرکز شهر اوچ دکان‌لار و میدان آغ مچید بوده است. این محله بعلت استقرار سنگ‌بران به این نام مشهور شده است. در این محله باغهای مرحوم حاج اسماعیل، باغ مرحوم حاج ابوالحسن مدقالچی، باغ معینی، خانه باغ احمدخان و پسرش مهدی‌خان اصغری، باغ بزرگ حاج‌حسن اهری، باغ حاجی آقابابا، باغ دکتر قاسم اهری قرار داشته است. که در توسعه شهر این باغات از بین رفته و تبدیل به فضای شهری شده‌اند.

از: محمدرضا جوهری اهر

برگرفته از روزنامه مهد آزادی

درباره این مطلب نظر دهید