دیل سئچین

اوستاد پروفئسور محمدتقي زهتابي­نين آنما تؤره­نینه

Zehtabi- shekil

اویان نیوز:

یازان: دوقتور حسین محمدخانی (گونئیلی)

سونان: مهدی نعیمی

 

 

 

 

 

دونیایا هر گلن گئدر آنجــــاق وطـــن یاشار                 میلّییتین، ائلیـن و دییـارین سئون یاشـار

یوردون، ائلین یاشارسا، گولوم سن ده زینده­سن                 خلقین سئویب، اوجالدان آدام دائیمَن یاشار

پروفئسور دوکتور زهتابی

                         

اونودولماز، دونیا شؤهرتلی بؤیوک عالیم­لردن بیری ده، آدلیم یازیچی و شاعیر، پروفئسور دوکتور محمدتقی زهتابی­دیرکی، بوتون آزربایجانلی و ایران تورکلری و حتی تورک دیللی دونیا خلقلری ایچینده بؤیوک حؤرمته مالیک­دیر. او، صفالی میشوو داغی­نین اتگینده یئرلشن، شئیخ محمود شبستری­نین، دوْغما یوردو اوْلان شهرده آذر آیی­نین ۲۲ سینده، هیجری شمسی۱۳۰۲- جی ایلده آنادان اوْلدو. ۱۳۰۹-جو ایلده شبسترده یئنی آچیلمیش دؤولتی مدرسه­ده، ایلک تحصیلینی باشلادی، ۱۳۲۰-جی ایلده شهریور آیی­نین اوچونده قیزیل اوْردو ایرانا گلن زامان تبریزده، دانیشسرایا داخیل اوْلوب، ۱۳۲۲-جی ایلده فیردوسی آدینا اوْرتا مکتبده ۱۲-جی کلاسی فارس دیلی- ادبییاتی اوزره بیتیردیکدن سوْنرا، «روشدییّه» و «ادب» اوْرتا مکتب­لرینده موعلّیم­لیک ائتمه­یه باشلادی.

 ۱۳۲۰-۱۳۲۴-جو ایللرده تبریزده «حاج یوسف شعار»ین کلاسلاریندا عرب دیلینی، همین شهرده کاتولیک­لرین کلیساسیندا «میسیو ژوْزِف» آدلی اؤیرتمندن فرانسه دیلینی اؤیرنیر.

 ۱۳۲۴- جو ایلده ساوئت­لر بیرلییی(اتحاد جماهیر شوروی) دؤلتی باکی بیلیم یوردوندا اوْخوتماق اوچون ایراندان ۴۰۰ طلبه قبول ائده­جگینی، تورکییه دؤولتی­ایسه ایستانبولدا اوْخوتماغا ۴۰۰ طلبه قبول ائده­جه­یینی، فرانسه دؤولتی بیروت بیلیم یوردوندا اوْخوتماغا ۷ نفر طلبه قبول ائده­جه­یینی بیلدیریر.

عئلمینی درینلتمک ایسته­ین زهتابی بو بیلدیری­لره گؤره سئوینیر، بو بیلیم یوردلاریندا اوْخوماغا عریضه­لر یازیر؛ آمما تبریزین «مدنیت و معاریف ایداره­سی»:- سن دانیشسرانی دؤولت خرجی­ایله اوْخوموشسان، بورادا قالیب درس وئرمکله خیدمت ائتمه­لیسن،- دئیه، اوْنا ائشیکده تحصیل آلماق ایجازه­سی وئرمیر. بئله­لیکله اوْنیوئرسیته­ده اوْخوماق و بیلگین عالیم اوْلماق بیر درین آرزو کیمی اوْنون اورَیینده قالیر.

یاخین قوهوملاری­نین دئدیگینه گؤره، زهتابی­نین اوشاقلیق دؤورانیندا دا، کیتاب الیندن دوشمزدی. ۱۳ یاشی وارکن، شئعر دئمه­یه باشلاییر، ایلک شئعرلری فارسجا اوْلور، سوْنرالار، تورک شاعیرلری­نین شئعرلرینی اوْخودوقجا، خوصوصن میرزاعلی مؤعجوزون شئعرلری اوْندا چوْخ تأثیر قوْیور، او مرحوم اؤزو بئله یازیر:

«اوشاقلیقدا میرزاعلی مؤعجوزون شبستر حیاتی­نین سون ۶-۵ ایلینده هفته ده اوچ- دؤرد دفعه اوْنو بازاردا، کوچه­ده گؤروب و مشهور شاعیر کیمی ائحتیرام گؤزو ایله اوْنو سئیر ائدر، شئعرلریندن الده ائده­رک خوصوصی دفتریمه کؤچورردیم، بو ایللرده موشاهیده­لریم نتیجه­سینده میرزا علی مؤعجوزدن بیر نئچه خاطیره­م واردیرکی، قئیده آلمیشام. مؤعجوزله علاقه­دار بو مسئله­لر شئعر هوسیمین ایلک تمَل داشلارینی قوْیموشدور.

ایبتیدایی دؤولتی مدرسه­ده اوْخویارکن، آنا دیلینده اوْخوماغی اونوتدوم، چونکی مدرسه­ده یالنیز فارس دیلینده اوْخویوب- یازماق تبلیغ اوْلونوردو. ۱۳۲۰- جی ایل حاجی میرزا علی شبستری تبریزده آنا دیلینده، آزربایجان قزئتینی بوراخدی و ۴۸ شوماره یایینلادی، بو قزئت واسیطه­سیله ایکینجی دفعه آنا دیلیمی اوْخوماغی اؤیرندیم و بیر نئچه شئعریمی اوْندا چاپ ائتدیردیم.»

۱۳۲۲-۱۳۲۴- جو ایللرده «فریاد» و «خاور نو» نشریه­لری حسین­علی کاتبی و محمود ترابی­نین هیمتی­ایله یاییلیر. گنج شاعیر و یازیچی زهتابی­نین بیر سیرا شئعرلری و فرانسه­دن ترجومه­لری بو نشریه­لرده یاییلیر. ۱۳۲۴- جو ایلده فیرقه جوانلاری­نین  نشرییه­سی ساییلان «جوانلار» نشریه­سینده بیر سیرا شئعرلری و مقاله­لری چاپ ائدیلیر.

او، ۲۳- یاشیندا تبریزده موعلّیم ایشله­دیگی زماندا آذربایجان دئموقرات فرقه­سینه قوْشولور، فرقه­نین جوانلار تشکیلاتیندا وار گوجویله چالیشیر، حتی همین تشکیلاتا باشجی سئچیلیر.

آزربایجان دئموکرات فیرقه­سی­نین قوُردوغو دؤولتین تبریزده تیکمیش دانیشگاهی­نین ایلک دؤوره طلبه­لریندن اوْلدوغو حالدا، آزربایجانین بیر سیرا شهرلر، قصبه­لر و کندلرینده حاضیر اوْلور، اوْدلو چیخیشلاریلا شاه رژیمی­نین یاراماز و لیاقتسیز اوْلدوغونو هامییا آچیقلاییردی. بونو، ایندی ده گونئی منطقه­سینده یاشایان قوْجالارین چوْخلاری اونوتمامیشلار.

    ۱۳۲۵- جی ایلین آذر آیی­نین ۲۱- ینده آمئریکا طرفیندن دستکله­نن محمد رضا شاهین قوشون چکمه­سی­ایله فرقه­نین حاکیمییّتی پوْزولور. پهلوی رئژیمی موزدورلاری طرفیندن دیلیمیزه، مدنیتیمیزه و کیملیییمیزه گئنیش باسقی باشلانیر. بیر چوْخ آداملاری توتماقلا برابر، تورکجه کیتابلار دا توْپلانیب یاندیریلیر.

اوستاد، برکتلی عؤمرونون سون گونلرینه کیمی، او گونلرین آجی خاطیره­لریندن دانیشارکن بئله دئیردی:

- «من آذر آیی­نین سوْن گونلرینده تبریزده ساعات قاباغینا گلدیم. بیر چوْخ تورکجه درسلیک کیتابلارینی گتیریب اوْرادا اوْدلاییردیلار. من بو آجی و دؤزولمز حادیثه­نی گؤرنده داها آرتیق کؤوره­لدیم، آمما اؤزومو ایتیرمه­دیم و ائله او حالدا بو مصرع­لری قلمه آلدیم»:

«سـوُ» دئییبدیـر منـه اوّلده آنام، آب کی، یــوْخ  «یوُخو» اؤیرَتدی اوُشاقلیقدا منه، خواب کی، یوْخ

ایلک دفعه­کی،«چؤرک» وئردی منه نان دئمه­دی   ازَلینــــدن منـه «دوُزدانــه» ، نمکدان دئمه­دی

آنام، اَختر دئمه­ییبدیر منـه،«اوُلـدوز» دئییـب او      سوُ دوْناندا، دئمه­ییب یخدی بالا، «بوُز» دئییب او

قار دئییب، برف­ دئمه­ییب، دست دئمه­ییب، ال ­دئییب او        منه هئچواخت بیا سؤیله­مه­ییب، «گل» دئییب او

یاخشی خاطیرلاییرام، یاز گـونو آخشام چاغی­لار      باغچانین گون باتانینـــدا کی، ایلیق گون یاییلار

گل:- دئیردی،- داراییم باشیـوی ای نازلـی بالام!  گلمــه­سن گر، باجیوین آستاجا زولفــون دارارام

اوْ دئمـزدی کـی،- بیـا شـانـه زنـم بـر سـر تـو       گـــر نیــایـــی بـزنـم شـانـه سـر خــواهـر تو

بلی،داش یاغسادا گؤیدن،سن اوْسان،من­ده بوُیام!     وار سنیـن باشقـا آنـان، واردی منیم باشقــا آنام

اؤزومه مخصوص اوْلان باشقا ائلیـم واردی منیـم     ائلیمه مخصوص اوْلان باشقا دیلیــم واردی منیم

ایسته­سن قارداش­اوْلاق،بیر یاشایاق،بیرلیک ائدک وئریبن قوْل- قوْلا، بوندان سوْرا بیر یوْلـدا گئدک

اوّلاّ ، اؤزگــه کـولـک­لــرله گـرَک آخمایـاسـان         ثـانیـاّ ، وارلیغیمـا، خالقیمـا خـوْر باخمـایاسـان

یوْخسا گر زوْر دئیه­سن، میلّتیمی خــوار ائده­سن گون­گَلر، صفحه چؤنر،مجبور اوْلارسان گئده­سن!

بو شئعر بیر ایکی گونون ایچینده دیللره، آغیزلارا دوشور. گیزلیجه آرتیریلیر؛ حتی بعضی تجارت ماللاری­نین ایچینده گیزله­دیله­رک اوزاق – اوزاق شهرلره، کندلره گؤندریلیر. مغازالارین متاعلاری­نین ایچینده، پاکتلرینده چوخلو ائولره یئریدیلیر.

پروفئسور زهتابی دیلیمیز و ادبیاتیمیزی تبریز دانشگاهیندا عئلمی شکلده اؤیرنمه­یه باشلامیشدیرسا، بو ایمکان آز زماندان سوْنرا اوْنون الیندن آلینیر. او، توتدوغو یوْلو باشا وئریم، – دئیه، ۱۳۲۷- جی ایلده اوْ زامانکی اتحاد جماهیر شوروی­یه گئدیر. آمما اوْرادا بیلیم یوردلارینا گیرمک یئرینه بورادان قاباقجا اوْرایا گئدنلردن اوْلان بیر نئچه ساتقینین گؤستریشی­ایله یاخالانیر، اوچ ایل زیندانا محکوم اوْلور، سیبری­یه گؤندریلیر.

 ایشه باخ گؤر کیم- کیمی زیندانا سالیر، کیملر- کیمه­لره رهبرلیک ائدیرمیشلر. اوْ بیر شئعرینده اورادان بئله یازیر:

من!

جان وئرمه­یه حاضیر وطن اوغروندا بیر عسگر

گر دوْغرودو سؤزلر و صمیمی­دی بو سسلر-

بس سؤیله بو زنجیر و بو زیندان نه دئمکدیر؟!

یوْخ- یوْخ حرکت واردی دئمک بوردا عبث­دیر

هر شئی داش اوْلوب بوردا بلی، وارسا قالان گر،

بیر، هر یئره حاکیم کسیلن، اینجه او سسدیر،

بیر ده بو قفسدیر!!!

جوان زهتابی یوزلرجه گوناهسیز جوانلار کیمی، گنج یاشلاریندا، اوچ ایل سیبری دوستاقخانالاریندا قالیر. آزادلیق اؤلکه­سی آدلانان سئویت­­لر اؤلکه­سینده چوْخلو سیرّلری باشا دوشور، نه­لر واریمیش و نه­لره گنج­لر اینانارمیشلار؟! بو حادیثه­لری و گؤردوکلرینی سوْنرالار اؤز شاه اثرلریندن اوْلان” شاهین زنجیرده” منظومه­سینده بئله قلمه آلمیشدیر:

آزاد دوْغولان اینسانا قاندال نه گرکدیر؟

قانداللاری قیرمیشلارا زیندان نه دئمکدیر؟

دونیا، نه­لرین وار؟!

افسانه­لرین وار!

بیچاره بشر، اؤلچویه گلمز کدرین وار

قانلار تؤکه­رک قاندالی قیردین آیاغیندان

قانداللاری ییغدین و قاییردین یئکه زیندان

دائیم باشین اوستونده گزیر قَم و فلاکت

بیر گون سنی زنجیرله­دی سلطان

بیر گون ده ” آزادلیق” و “عدالت”!!!

اوچ ایلدن سوْنرا اوْ «بوُزلو جهنّم»دن جان قورتاریر و باکی­دا اوْخوماغا قاییتماق ایسته­دیکده اوْنا دئییرلر:­

- روس دیلی دیپلومو اولمایان کیمسه بیلیم یوردونا داخیل اولابیلمز. بوتون تحصیل مدرکلرینی اؤز یوردوندا قویوب گئتمیش زهتابی مجبور اولاراق دوشنبه شهرینه گئدیر. اورادا اوخویور، ایمتحان وئریر و نهایتده باکی­یا گلیب بیلیم یوردونا کئچه­بیلیر. بو شهرده دیلیمیزی اوْخوماغا باشلاییر.

بئش ایل- گئجه- گوندوزو بیر- بیرینه قاتیب، آنا دیلیمیز اوزره تحصیل  آلدیقدان سوْنرا، اوْخودوغو بیلیم یوردوندا عرب دیلینده درس وئرمه­یه چاغیریلیر. نئچه ایل تدریس و تدقیقدن سوْنرا عرب دیلی- ادبیاتیندا و عرب شاعیری «ابو نَواس»-ین یاشاییش و یارادیجیلیغی اوزره دوکتورا درجه­سی آلابیلیر. نئچه ایل سونرا دوچئنت­لیک درجه­سینه نائیل اوْلور.

۱۹۷۱- (۱۳۵۰ شمسی) ده باکی شهریندن اوْلان حیات یوْلداشی و فیکیرداشی خانیم دوکتور«خاور اسلان قیزی»ایله او اؤلکه­دن ده عراق اؤلکه­سینه و باغدادا قاچماغا موفّق اولور. البته سؤزون اوُزانماسیندان چکیندیییمیز اوچون نئجه قاچدیغینی سؤیله­مکدن واز کئچیریک. او سکگیز ایل باغداد بیلیم یوردلاریندا تدریس ائتدیکدن سوْنرا باغداد بیلیم یوردونون عئلمی شوراسی طرفیندن پروفئسورلوق درجه­سی الده ائده­بیلیر.

همین ایللرده بعضاّ تورکیه و آلمانیایا ائتگیلی موسافیرت­لری اوْلور. اوستادین گؤستریشلری­ایله آلمانیادا درس اوخوماقدا اوْلان آزربایجانلی اؤیرنجی­لر «ارک» مجله­سینی آزربایجان تورکجه­سینده چیخارماغا باشلاییرلار. بئش سایی بوراخیلان بو مجلّه­ده اوستادین چوْخلو یازیلاری باسیلیر. ۲۵- ۱۳۲۴- جی ایللرده آزربایجان دئموکرات فیرقه­سی و میلی حؤکومتین ایشه باشلاماسی و گؤردویو ایشلری بیلدیرن «شهریورین اون­ایکیسی» عونوانلی کیتاب بیر داها دا اوستادین ایمضاسیز اولان اؤن­سؤزو و رهبرلییی­ایله آلمانیادا یاییلیر.

او، ساوئتلر اؤلکه­سینده هئچ بیر شئعر و مقاله­سینی چاپ ائتدیره بیلمه­میشدیسه، باغداددا اولدوغو سکگیز ایلده بیر سیرا اثرلری باسیلیب یاییلیر.

باغداددا یاییلان اثرلری:

 ۱- تورکجه، فارسجا،  عربجه، کوردجه و بلوچجا مقاله­لری ایچینه آلان «اتحاد یولو» آدلی آیلیق بیر نشریه. ۲- پروانه­نین سرگذشتی. ۳- بختی یاتمیش. ۴- چیریک افسانه­سی. ۵- باغبان ائل اوغلو. ۶- بذ قالاسیندا. ۷- هستی نسیم(فارسجا شعرلر توْپلوسو). ۸ – جانایات ۲۵۰۰ ساله شاهان ایران(بو اثری یازماقدا باشقا دوستلاری­نین دا یاردیمی اولموشدو). ۹- آیا زبان فارسی به زبان­های ملل دیگر ایران برتری دارد؟ ۱۰- قواعدالفارسیه(فارس دیلی­نین عربجه یازیلمیش قرامئری).

***

وطنیمیزده شاهلیق رئژیمی دئوریلندن سونرا اوستاد، اسلامی اینقیلاب دؤلتی­نین باش وزیری مهندس مهدی بازرگانا مکتوب یازاراق اؤزونو تانیتدیریر، وطنه قاییتماقلا، عئلمی- مدنی خیدمت ائله­مک آرزوسوندا اوْلدوغونو بیلدیریر. بازرگان دؤولتی­نین دعوتی­ایله ۱۳۵۸- جی ایلین تیر آیی­نین اوچونده یعنی۳۱- ۳۲ ایلدن سوْنرا بیر داها وطنه قاییدیر. و آتا- بابا یوُردو اوْلان شبسترده «چای کوچه­سی»-نده ساکن اوْلور. همان ایلین بهمن آییندان تبریز بیلیم یوردوندا عرب دیلینی درس وئررکن،  کؤنوللو اؤیرنجی­لره تورکجه­میزی ده درس وئرمه­یه باشلاییر. ایکی ایل تدریسدن سوْنرا اؤزونون دئدییینه گؤره توده حیزبی­نین دوْسییا(پرونده)دوزَلتمه­سی نتیجه­سینده ائتمه­دییی گوناها گؤره یاخالانیب دؤرد ایل دوستاق ائدیلیر. دؤرد ایلدن سوْنرا بوراخیلسا دا هئچ بیر بیلیم یوردوندا تدریس ایجازه­سی الده ائده­بیلمیر. اؤز ائوینده یاشایاراق عئلمی ایشلر و تحقیق­له مشغول اولور. آنجاق نئچه ایللره کیمی هئچ بیر کیتابینی چاپ ائتدیره بیلمیر، یالنیز بعضی شئعر و مقاله­لرینی مطبوعاتدا نشر ائله­تدیریر.

وطنه قاییداندان سوْنرا ایسه اؤزو ساغ­ایکن آشاغیدا عونوانلاری وئریلن کیتابلاری باسیلیب یاییلمیشلار:

۱- زبان ادبی آزربایجانی معاصر(آواشناسی و قواعد نگارش). ۲- زبان ادبی آزری(سس- صرف) . ۳ علم­المعانی(لئکسیکوْلوْژی). ۴- قوْی اولسون اوْن. ۵- معاصر ادبی- آزری دیلی­نین  نحوی(این اثر در زوزنامة فجر آذربایجان در هر شماره یک ستون چاپ می شد.) ۶- باغبان ائل اوغلو(دوزَلیشلر و آرتیرمالاری ایله). ۷- ایران تورکلری­نین اسکی تاریخی بیرینجی جیلد اسلاما قدر. ۸- قشقایی یایلاغا کؤچور و بیر سیرا مقاله­لر و شئعرلری کی، مطبوعاتدا چاپ ائدیلمیشدیر.

دونیاسینی دَییشدیکدن سونرا «پروفئسور زهتابی­ اثرلری­نین یاییم ستادی» طرفیندن نشر ائدیلن اثرلری:

۱- ایران تورکلری اسکی تاریخی ایکینجی جیلد (اسکندردن اسلاما قدر). ۲- شاهین زنجیرده(شئعر توْپلوسو).۳- دوستوم علی آغا واحیدین غزیز خاطیره­سینه. ۴- تیلیم خانین یاشاییش و یارادیجیلیغی. ۵ – علی آغا واحدین شئعرلری. ۶- دیل و ادبیات اسلاما قدر. ۷- شیخ محمد خیابانی منظومه­سی، ۸ سارا و محمد داستانی. ۹- آزربایجان تورکجه­سی­نین نحوی و …

بو گونه کیمی (۱۳۹۱- جی ایلین دی آیینا کیمی) چاپ اولمامیش اثرلری:

۱- گؤز یاشیندا قهقهه­لر(منظومه). ۲- قرآن کریم و اقوام. ۳- بیر جوت گؤز(منظومه).. ۴- گنج­لر چلنگی. ۵ بیر اوخدا نئچه نیشان. ۶- تورک فولکلوروندا عروضون کؤکلری. ۷ – وطن اونودولمور(غربتده یازدیغی شئعرلر توپلوسو). ۸- وطنده ده غربت حیسّی(وطنه قاییتدیقدان سونرا یازدیغی شئعرلر توپلوسو). ۹- قوهوم- اقربابا حصر ائتدییی شئعرلر توْپلوسو. ۱۰ – تنقیدی شئعرلر توپلوسو. ۱۱- مؤعجوزله باغلی خاطیره­لر. ۱۲- عباس واثقی شانجانین شئعرلری و بیر سیرا باشقا شاعیرلرین اثرلری و یاشاییشلاری اوزره الیازمالار. بونلاردان علاوه سؤزسوز کی قلمدن دوشموش باشقا اثرلری ده واردیر کی، آللاه قوْیسا اونلار دا تانیناراق نشر اولمامیش اثرلری­ایله نشر ائدیله­جکدیر.

پروفئسور تورک، فارس، عرب، فرانسه و روس دیللرینه عئلمی و آکادئمیک سوییّه­ده مسلط اوْلدوغو اوچون، هابئله میخی، اوْرخون، یئنی سئی خطلرینی اوْخویابیلدییی و چالیشقانلیغی­نین اوُجوندان تاریخمیزی ده اوْلدوغو کیمی یازدی و اؤیرتدی. دئیه­بیلریک: ایران تاریخینی اؤیرنمک ایسته­ینلر پروفئسور زهتابی­نین یازدیغی ایکی جیلدلیک «ایران تورکلری­نین اسکی تاریخی» عونوانلی زنگین اثری اوْخوماقلا ایران و اوْرتا شرقین کئچمیشینی داها یاخشی و دوْغرو اؤیرَنه بیلرلر. هر کیم سؤزو گئدین اثرین قایناقلارینی گؤزدن کئچیرمکله، اوْنون نه قدر درین و عئلمی اوْلدوغونو باشا دوشر و حتی قبول ائدر کی، پروفئسور محمدتقی زهتابی ایران تاریخی و حتی اوْرتا شرقین تاریخی­نین آتاسی­دیر.

آرخادا قویدوغوموز صحیفه­لرده گؤردویونوز کیمی او، اوشاقلیقدان شئعر سؤیله­مه­یه باشلامیشدیر. شئعرلرینده اوّللر داها چوخ «گولشن» تخلّوص ائدرمیش، آنجاق سونرالار هم شئعرلرینده، هم ده نثر یازیلاریندا «م. ت. زهتابی»، «م. ت. شبسترلی»، «م. ت. میشوولو»، «م. شبسترلی»، «م. ت. کیریشجی» و … ایمضالارینی داها چوخ گؤرمک اولور.

زهتابی خاطیراتیندا بئله تعریف ائدیردی کی، سووئتلر اؤلکه­سینده ان یاخشی گونلریم، باکی دانیشگاهیندا آزربایجان تورکجه­سی دیل و ادبییات شؤعبه­سینده اوْخودوغوم گونلر ­ایدی. چونکی اوشاقلیقدان بو دیلی اوْخویوب- یازماغینی آرزولاردیم.

***

اوستادین سیبری خاطیره­لریندن بیرینی اؤز دیلیندن اوخویوروق:

- سیبری وضعییتی اوْلدوقجا آغیر و یوروجو ایدی.۱۰ ساعاتدان آرتیق ایجباری ایشه مشغول اوْلاردیق، آزربایجانلی دوْستلار ایله چوْخ واخت دوستاقدا برابر اوْلاردیق، البته دوستاقدا باشقا آوروپالی­لار دا، اوْ جومله­دن آلمانلی، لئهیستانلی، اوتریشلی­لردن ده چوْخ واریدی. بو آوروپالی­لار هر زامان اؤزلری­ایله اوْلوب و بیزلره هئچ بیر زامان قوْووشمازدیلار. همیشه بیز شرقلی­لره، خوْر گؤز ایله باخیب، بیزلری مدنییتسیز بیلردیلر.

دوستاق اوْلان یئرده هفته شنبه صاباحی گونو بیر فیلم ده گؤسترردیلر. دوستاقدا اوْلانلار، بو فیلملری سئیر ائدیب، بعضن اوْنون باره­سینده، ساعاتلار بحث اوْلاردی. گونلرین بیر گونونده «گلن هفته­نین فیلمی» یازیلمیش بیر ائعلان، بیزلری برک سئویندیردی. او فیلم “آرشین مال آلان” فیلمی­ایدی. هفته­نی بوتون بیز آزربایجانلی­لار اوْلدوقجا سئوینیردیک. گون گلیب شنبه صاباحی اوْلدو. هامی بیر سالونا، فیلم گؤسترن یئره توْپلاشدیق. بوتون آزربایجانلی و تورک دیللی خالقلاردان اوْلان دوستاقلار هامیسی گلمیشدیلر. باهار گونلری آخشام ساعات ۷ ده­ایدی کی، فیلم باشلاندی. البتّه فیلم اورژینال تورک دیلینده گئدیردی، اتک یازی­لاری روسجا وئریلمیشدی. او گون بیزلرده آرتیق سئوینج دویوْلوردو. لاکین آوروپالی­لار، ایستر- ایسته­مز یاواش- یاواش گلیردیلر، و چوْخ دا ماراق گؤسترمیردیلر. فیلمده اوْلان موسیقی او قده‌ر اوره‌یه یاتان­­ایدی کی، تاماشا ائدن­لردن هئچ بیر سس چیخمیردی، آوروپالی­لار بیزلردن آرتیق ماراق­ایله بو فیلمی سئیر ائدیردیلر. فیلم قورتاراندان سوْنرا، هامی داغیلیب، هرکس اؤز اوْداسینا گئتمک ایستردی. آوروپالی­لار اوْ گونه دک آزربایجانلی­لاردان اوزاق گزیب و اوْنلارا یاخین اوْلمازدیلار. بو فیلمین تأثیری او قده‌ر گوجلو اوْلموشدور کی، بیزلره یاخینلاشیب، فیلمین باره­سینده خوصوصن بو اثری یارادان «اوزئییر حاجی­به‌ی‌وفون» حاقّیندا چوْخلو بیلمک ایستیردیلر. بیز آزربایجانلی­لار، روس دیلینه تزه­جه آلیشمیشدیق. اؤز تاریخ، عنعنه و فوْلکلورموز باره­سینده اوْرادا اوْلان آوروپالی­لارا معلومات وئریردیک. بو تاریخدن بری آوروپالی­لارین دوشونجه­لری بیزلره گؤره، یوزه- یوز دَییشیلدی. اوْنلار بیزلریله اوْلان زامان بئله سؤیلردیلر:

“سیزین اؤزونوزون ده بو درین وارلیغینیزدان خبرینیز یوْخدور. بو بیر اثر بیزیم اوچون- چوْخ بؤیوک درس­ایدی. بیزلر، سیز آزربایجانلی­لارین حاقّیندا چوْخ سهو ائدیب و ترسینه باشا دوشموشدوک. بیزی باغیشلاین”.

***

اوستادین ایکی پارچا شئعرینی سایین اوخوجولارا سونوروق:

عینادلی یاهی

وئریب سعادتیمی، آلمیشـــــام فلاکتــی مــن         بوتون جهانه دَییشمم اینـــــان بو حالتـی من

سئوینمه دردیمه، قــوْودوم چیخاندا یوُردومدان         قاپیمدان­ایت تک اؤزوم،عیشی،ایستیراحتی من

اوُشاق­دا سانمـــــــا منـی، آنلیرام الیفبــــانی        بو قدر بیل، قانیرام هر کیچیک ایشـــارتی من

باجارسا دوشمن الی، قوْی سینه­مده اوْد قالاسین         بوتون جهانی گزیب، سسلــــرم عدالتــی من

گؤزوم ائلیمده­دی دوشمن سئوینمه­سین بو قـد­ر      سهند داغـــــلاری تک گــؤزلورم نهایتی من

وطن پرستلیگیمده عینادلی بیر یاهـــــــی­یام        کی بیر دقیقه دَییشمــــم یوُوامـلا جنّتی من

سنیندی مئیدان، آتین چاپ نه قدر وار قـوُوّه­ن         تضرّع اوُمما کی ایرث آلمیشــــام مناعتی من

همیشه لایلالارینـدان یادیمـــــدادیر آنامیــن        کی ساتمــــایام قیـــزیلا، خلقله، شرافتی من

اجلـــــدن اوْلسا آمــان سؤیلرم یقین بیر گون       وفالــــی خلقیمه آخــــرده بـو حئکایتی من.

باکـی- ۱۹۵۸/۲/۲۸

۱۳۳۷/۱۲/۹

شرفلی حیات آختارانلار!

وئرمیش خدا بو قلبی کـــــی، دیلـداره تاپشیرام،   منصور تک گرک بو باشی داره تاپشیــــرام.

اؤیرتمه­میش آنام منـه ساتقینلیـــــق علمینــی،    حاشا کی، من وطن گولونو خاره تاپشیـــرام.

قیش صف چکیب گول اوستونه،سوُس،سوُس دئییرسه،من   مومکون­مودور کی، گولشنی اشراره تاپشیرام؟

منصور تک اؤلوب یاشارام، لئیـک اوْلان دئییـــل، جلاّد الیله اؤز ائلیمـــــی داره تاپشیــــرام.

من بابک و ختایـی و ستّارخـــــــان اوْغلـــویام    مومکون­مودورکی، خلقیمی اغیاره تاپشیرام؟!

بیز، میلّته شرفلی حیــــــات آختــــارانـلاریق،    حاشاکی ایختیـــــاری مئی و یاره تاپشیرام.

من اؤلمــــــرم جهانــــدا، ائلیم اوْلسـا گر آزاد،    بیر نوقطه­یم گرک اوْنو پرگاره تاپشیـــــرام.

ائل گولشنیم چیچکلنه گر، من ده بیر گولم.

گر سوْلسا، من­ده شئعری گرک ناره تاپشیرام.

تبریز- ۱۳۵۹/۷/۲

 

 

 

 

پروفئسور زهتابی­دن خاطیره­لر

۱. پروفئسور زهتابی – آد- سان اهلی دئییلدی، آدینین دئییلمه­یینی و بوْیونون اوْخشانماسینی سئومزدی. بوناگؤره ده ۱۳۷۴- نجو ایلده اوْروجلوق بایرامی گونونده اؤزونون خبری اوْلمادان، اوْنون اوچون تبریزده حاضیرلانمیش عزیزله­مه تؤره­نینده نه تکجه اشتراک ائتمه­ییر، بلکه دوستلار اصرار ائده­رک اوْرایا آپارماسینلار دئیه، او گون تبریزده ده قالماییر و شبستره قاییتماغی اوُیغون بیلیر.

۲. او، من عالیمم، آکادئمیک تحصیلاتیم وار دئیه، بعضی مدرک خسته­لیگینه دوشنلر کیمی دئییلدی. هامی­ایله گؤروشور، هامییا تئلفون آچیر و تهران، تبریز و باشقا یئرلره گئدنده، هله بیزلر کیمی کیچیک اؤیره­نجی­لرینه تئلفون آچیب، گؤروش قراری قوْیوردو. بونلاردان علاوه اوُشاق ایله اوُشاق، بؤیوک ایله بؤیوک­ایدی. یادیمدادیر کی ۱۳۷۷- نجی ایل اردیبهشت آییندا یعنی اؤلوموندن یئدی- سکگیز آی قاباق بیرلیکده و بیر سیرا باشقا دوستلار و قوهوملار ایله بیرگه میشوْو سیرا داغلاریندا «کؤسه بابا» ذیروه­سینه گئتدیکده گؤردوم کی، بیزایله گلن اکینچی اوْلان آتام و عمیم ایله ده بیر اکینچی کیمی و بیر اکینچی دیلیله دانیشیر، ایگیرمی بئش ایل سیبیرده، دوشنبه­ده باکیدا اوْلدوغو دؤورده بعضاّ ده اجباری  ایشله­دیگی اکینچیلیک ساحه­سینده اوْ جومله­دن پامبیق درمه، و آغاج اکمه باره ده گؤروب- گؤتوردوکلرینی اوْنلارا آچیقلاییردی.

۳. پروفئسور زهتابی دئیردی:

- بیزیم (ادبیاتچیلار و مدنیتچیلرین ایشلری اوْندا دوزه­له­جکدیر کی، بوتون «من» لر و «منم» لر ییغیشیب «بیز» و «بیزلره» چئوریله­لر. هر نه وار بیرلیکده دیر.

۴. اوْنون یانیندا بیری یوْرغونلوقدان و خسته­لیکدن دانیشسایدی، اومودسوزلوقدان دانیشماق اوْلمازدی. او دئیردی: یوْرغونلوق، خسته­لیک، اومودسوزلوق بیزه یاراشماز.

۵. شبسترده اوْلاندا یای اوْلا، قیش اوْلا، سحر چاغی یئریندن تئز دورار، ایت – قورد قاباغینا چیخماسین،- دئیه، ال آغاجیسی الینده شهردن یوخارییا یوْلا دوشر، نئچه کیلومتر گئدیب- قاییدار، یازماق اوْخوماغینا باشلایار، ساعت دوققوزدا سحر یئمه­یی یئیردی. اؤز ایختیارینا اوْلدوقدا آخشام چاغی ساعت بئش- آلتی­دا بیر یئمک ده یئییب، گئجه ساعت دوْققوز- اوْندا یاتاردی. بوناگؤره ده گئجه ساعت دوْققوزدان سوْنرا کیمسه­یه تئلفون آچماز، سحر ده آلتی- یئددی­دن سوْنرا هامینی اوْیاق سانیب، ایسته­سه­یدی اوْنا زنگ ائدردی. تهرانا گلدیکده هر ساعت باجیسی اوْغلو مهندس «عباس رستم­زاده­نین» ائوینه چاتسایدی هر نه­دن اوْل منه تئلفون آچیب، – من تهراندایام، گل بیر گؤروم دئیردی. دؤنه- دؤنه سحر چاغی ساعت آلتی­دا منه تئلفون آچمیشدی. بوناگؤره ده همین ساعت­لرده بیزیم ائوده تئلفونون سسی قووزانان کیمی هامیمیز بیلردیک کی، اوستاد تهرانا گلیبلر. بئله بیر واختدا منیم سسیمدن یوخولو اوْلدوغومو آنلاسایدی دئیردی:- بالام نه یاتماقدیر، ساعات آلتی­دیر، ساعات . . . دیر، دورون آیاغا ایشیمیز وار. . .

۶. بو سؤزو نئچه دؤنه پروفئسور زهتابی­دان ائشیتمیشدیم کی:

- باشقا خالقلار میلیونلارجا پوُللار خرج ائدیب، زحمتلره قاتلاشاراق اؤز دیللرینی ساخلاییرلارسا، بیزیم دیلمیز هئچ بیر خرج گؤتورمه­دن، اؤزونو قوْرویوب ساخلامیش و حتی بیزی ده قوْرویوب ساخلایییر.

۷. او دئیردی: بیلگی­نین گوجوندن دم ووُرانین باشیندا (بئینینده) بیر شئی اوْلماز و بئینی گوجلو اوْلان هئچ واخت قوُل گوجوندن دم ووُرماز.

۸. بیر گون اوْنون ائوینده بویان- اویاندان سؤز گئدیردی، او اوْغلانلاریندان سؤز آچدی، و بؤیوک اوْغلو آذرین انگلیس دیلی اوْخویاراق، تاریخیمیزه آرتیق ماراق گؤستردیگیندن دانیشدی. (بو او واخت­ایدی کی، (اوْ زامان) ۱۸-  ایل سوره­سنده ییرمی آلتی یاشلی بؤیوک اوْغلو آزَری بیر دؤنه سرحدلردن ائشیکده گؤرموشدوسه، ییرمی دؤرد یاشلی کیچیک اوْغلو بابکی همین مودتده بیر یوْل دا گؤرمه­میشدی.) سؤز آراسی من اوْندان سوْروشدوم:

- اوستاد، اوْنلار اوچون داریخماییرسانمی؟

او بئله بیر جواب وئردی:

- نییه داریخیم؟ ایندی دانیشگاهلاریمیزدا یوزلرجه اوْغلوم- قیزیم واردیر. هله ایکیسی­ده اوُزاقدا اوْلسون، نه اوْلار؟

۹- دوْغرودان دا او گنجلری، خصوصیله ده اؤیره­نجیلری اؤز اوُشاقلاری قدر سئویردی. الیندن گلن قدر اوْنلارین سوْرغولارینا جواب وئرمه­یی، اوْنلارایله اوْتور- دوُر ائله­مه­یی اؤزونه بوْرج بیلیردی و نئچه دؤنه منه و بعضی دوستلارا دئمیشدی کی اون- اون بئش نفر موعیّن گونلرده و موعیّن بیر یئره توْپلاشا بیلسه­لر، من حاضیرام بو یئددی یوز کیلومتر یولو (شبستر- تهران یولونو) گلیب، تمنّاسیز اوْلاراق اوْنلارا دیلیمیزدن و تاریخیمیزدن دانیشام (درس وئرم).

۱۰. بیر گون شبستر ده اوْنون ائوینده­ایدیک؛ بیر یاشلی و آغساققال کیشی قاپینی دؤیوب ایچری گلدی و خوش- بئشدن سوْنرا یئنی قوْشدوغو شعری اوستاد اوْخویوب دئدی:

آقای دوْکتور، بو شعری منیم اوچون دوزه­لت، هاردا ایشکالی وار، ایصلاح ائله!

اوستاد شعری بیر بیر دؤنه گؤزدن کئچیریب و بیر نئچه ایرادا ایشاره ائدیب او کیشی­یه قایتاردی. او کیشی گئدندن سوْنرا، من ده کی شعری گؤرموشدوم اوُستادا دئدیم:

- اوستاد، شعر اوندان آرتیق دوزه­لیش طلب ائتمه­ییردی؟

اوستاد بویوردو:

نییه، آنجاق نه بو اؤیره­نندیر، نه ده بیزیم بوُندان آرتیق واختیمیز واردیر.

بیز سرمایانی گنجلره ایشلتمه­لی­یک، ایندیلیکده بوتون گوجوموزو گنجلره صرف ائتمه­لی­یک، اوْنلار هم تئز اؤیرَنیرلر، هم ده گله­جکده اؤیرَتمه­لی­دیرلر.

۱۱- بیرگون ساوئتلر بیرلیگیندن(شمسی ۱۳۴۹- جو ایلده) عیراقا قاچماسی باره ده دانیشدیقدا دئدی:- اوْرادان قاچماقدا منه آرتیق یاردیمجی اولان و منی موْسکووادا عیراق سفیرلیگینه تانیتدیران «الجزایر تورکلری»-ندن اولان بیر شاعیر ایدی.

بو تعجوب دوغوران سؤزه گؤره اوستادا بئله بیر سورغو وئردیم.

- اوستاد، الجزایر تورکلری نه دئمکدیر، هانسی شاعیردن دانیشیرسینیز؟

اوستاد بئله جواب وئردی:- اونونلا موْسکووادا بیر شئعر مجلیسینده تانیش اولدوم، او الجزایرین سوْلچو و ناراضی شاعیرلریندن­ایمیش کی، اؤز اؤلکه­سیندن قاچیب ساوئتلر بیرلییینه سیغینمیشدی. اونون تورکجه شئعر اوخوماسی منی اونونلا دانیشماغا، بو آزربایجان تورکجه­سینه چوخ یاخین اولان تورکجه­نی هارادان اؤیرندیگینی سوروشماغا ماراقلاندیردی. فورصت ال وئردیکده اونونلا دانیشیغا کئچدیم. او، اؤزونو الجزایر تورکلریندن اولدوغونو سؤیله­دی و علاوه ائله­دی ایندی(شمسی تاریخله ۱۳۴۹- جو ایل) بیزیم ساییمیز الجزایرده بئش یوز مین­ نفر حودودوندادیر[۱]. . .

سونرا اوستاد علاوه ­ائله­دی:- من ساوئتلر بیرلیگینده چیخاندان نئچه ایللر سونرا سیاسی چالیشمالارینا گؤره اعدام ائدیلن «بوُمودییَن[۲]» اونلارین اؤندری­ایدی.

حسین محمدخانی «گونئیلی»


[۱] – همین سؤزه اساساٌّ ایندی اونلارین سایلاری بیر میلیوندان آرتیق اولمالی­دیر.«ح. م. گوٍنئیلی»

[۲] – منه بئله گلیر کی، الجزایر توٍرکلریندن الیمیزده اولان ان اؤنملی سند « بومودییَن»-ین آدی­دیر؛ بو کلمه توٍرکجه اولاراق « بو: یاخینا ایشاره عوضلییی، مو: سورغو عیبارتی، دییَن: سؤیله­ین اولمالی­دیر. نتیجه­ده بو+ مو+ دئیَن= آیا بودورسؤیله­ین ، سؤیله­ین بودورمو؟ و . . . «ح. م. گوٍنئیلی»

بو مقاله، آنکارادا کئچیرییلن “۲۰۱۳ پروفسور دوقتور زهتابی ایلی” کونفرانسیندا سونولموشدور.

بو یازیدا پایلاشیلان شکیل، دوقتور انور اوزون جنابلارینین آرشیویندندیر.

یوروم یازین

Back to Top