دیل سئچین

اولوسال کیملیک، تاریخ،ادبیات و آذربايجان دراماتورگياسي

1557526_779210855466823_864972836365075616_n

اویان نیوز:

ولی توران – دکترای ادبیات دراماتیک

کیملیک ،تورک دیل قورومونون سؤزلوگونده “توپلومسال بیر وارلیق اولا‌راق اینسانا اؤزگو و اؤزل اولان بلیرتی ،نیته‌لیک و اؤزل‌لیک‌لرله،بیرینی بلیرلی بیر کیمسه اولماسینی ساغلایان شرط‌لرین بوتونو”بیچیمینده تعریف ائدیلیر.اؤزئتلمک گرکیرسه کیم‌لیک،”حیاتدا کی دوروش یئریمیزی بیل‌دیرن اؤزل‌لیک‌لرین”بیر توپلومودور.اینسان‌لار توپلوم حیاتیندا کیم‌لیک‌لریله یئر آلیرلار.توپلومسال ایلیشکی‌لرده مسلک،گلیر،یاش،جیسیت،کیمی کیم‌لییه ایلیشکین بعضی اؤلچولره عطف گؤرونولور.بون‌لارلا یاناشی،دوغرولوق،دوزلوک،جسارت،خوشگؤرو،یاردیم‌سئورلیک،اینتئلئکتوئل نظمی کیمی داها گؤره‌جه دیرلر ده کیملیگین بلیرلنمه‌سینه قاتقیدا  گؤرونورلر.دراماتورگیا توپلومون ایچینده یاشایان اولوسون معنوی محصولو اولا‌راق ،اولوسون کیم‌لیگینی بوتون اؤزل‌لیک‌لرینی داشیما‌لی‌دیر.اولوسال ادبیاتین اؤنم‌لی گؤروی،اولوسون کئچمیش و گلجیی‌نین آراسیندا یارانان زامان و کؤهنه‌لیک مسافه‌سینی آرا‌دان قال‌دیرماقلا،توپلومونون گلنک و اینام و عنعنه‌لرینی یارادیجی‌لیق و صنعت یولو ایله یئنی گؤزل‌لیک‌لرینی اوزه چیخاردیب اولوسال کیملیگین اساس و بینؤوره‌سینی برکی‌دیر و اولوسو گله‌جک اولای‌لار ،ایحتیما‌لی باسقی و تهاجوم‌لره قارشی سفربر ائده‌رک ، توپلومون بیلیمسل و کولتورل حیاتیندا ،چاغداشلیغا و یئنی‌لیک‌لره دوغرو ،آیدین و گوج‌لو یؤنلتدیریر. صنعتکارین ،دوشونجه ،شخصی ذؤوقون‌دان،شخصی مولاحیظه‌لرین‌دن،فیکیر داییره‌سی ،حیات تجروبه‌سین‌دن و اولوسال شعورون‌دان قایناق‌لانان تاریخی درام‌لار،توپلومو اینجه‌لمکده ان دیرلی و ائتکی‌لی اولدوغو ،اثرین اولوسون، دویغولارینی، دوشونجه‌لرینی و یاشاییش فلسفه‌سینی  تصویر ائتمکده‌دیر. اولوس‌چو ضیا‌لی بیر یازی‌چی،اولوسونون ،اولوسال کیم‌لیک شعور دوشونجه‌سینی درینلش‌دیرمک آماجییلا،اساساً حیاتین اؤزو،یازیچینین منصوب اولدوغو توپلومون داخیلینده گئدن توپلومسال موجادئلنی   اینکیشاف یولونا دوغرو،اولوس‌لار آراسی ریقابت و گرگین‌لیک‌لرده اولوسونون آرخاسینی یالنیز بیراخماییر و هر زامانکی کیمی ،اودلو یارادیجیلیغییلا ساوونور.هر بیر اولوس‌چو صنعتکار اؤز اولوسونو و حیاتا اولان موناسیبت‌لرینی ایفاده ائدیر.ادبی اثرده معیین بیر اولوسون فیکیرلری،دوشونجه‌لری،آرزولاری،آماج و آمال‌لاری عکس ائتدیریلیر.ادبیات اولوس‌دور،بیر اولوسو تمثیل ائدن پارتیا‌دیر،معین زومره‌نین سسی و تفککورونون ایفاده‌سی‌دیر.بو ایفاده معین اولوسون کیم‌لیک و وارلیغینین آرخاسینی برکی‌دن ،اولوس‌لار آراسی کولتورل و پولیتیکال ایلیشگیرده اونو گوج‌لو داوران‌دیران بیر ایفاده‌دیر.اولوس‌چو یازی‌چی لار ،کوبود،میخانیکی بیر شکیلده آنلاماق اولمازصنعتکارین موطلق پولیتیکال بیر پارتیایا منصوب اولماسی،شرط دئییل‌دیر.او،موطلق بیر پارتیانین جان‌سیز بیر بوروسو دا دئییل‌دیر.او اولوسونو تبلیغ ائدن،جان‌لی دوشونن،دویان،معین بیر فیکیر و حیاتی بیر تجروبه احتیاطینا مالیک اولان بیر صنعتکاردیر.صنعتکارین اولوس‌چولوغو اونون یاشاییشا فال یاناشماسیندا،اولوسون گؤروش‌لرینی،احوا‌لی-روحیه‌سینی ، اولوسونا منصوب توپلومسال بیر جریانیین منافئسینی،طلب‌لرینی ایفاده ائتمه‌سینده‌دیر. اولوس‌چو صنعتکارین گؤروی اولوسونون یاشاییشینی بوتون گرچک‌لریله اینیکاس ائتمک‌دیر.اگر اونون فیکیر داییره‌سی محدوددورسا ،اگر یاشاییشی درین‌دن اؤیرنمک اقتداریندا دئییل‌دیرسه ،اونون یاراتدیغی اثرلر ده یاشاییش‌دان ،گرچک‌دن اوزاق اولاجا‌قدیر.عکسینه اگر صنعتکار یاشاییشی درین‌دن بیلیرسه ،بوتون اولوسون منافعینی ایفاده ائدن قاباقجیل توپلوم‌لارین گؤروش و دویغولارینی عکس ائتدیریرسه ،یاشاییشین گرچه‌یه داها یاخین اولان صحنه‌لرینی ،حقیقی بیر صنعتکار درجه‌سینه یوکسه‌له بیله‌جک‌دیر.حقیقی و قاباقجیل صنعتکارین یاراتدیغی اثرلر عموم خالق،اولوسال بیر اهمیت قازانا بیلر.صنعتکار بو نایلیتله یالنیز بؤیوک بیر امک و اوستا‌لیق نتیجه‌سینده،گئنیش خالق کوتله‌لرین منافئیینه اویغون بیر شکیلده ،حیاتین گرچک صحنه‌لرینی دوروست اینیکاس ائتمک سایه‌سینده نایل اولا بیلر.بئله بیر اولوسچولوق صنعتین و بدیعلیگین ان یوکسک درجه‌سی دئمک‌دیر.اؤزگور بیر توپلومدا،صنعت و یارانان اثرلر اولوسون بوتون اؤزل‌لیک‌لری‌نین گوزگوسو اولا‌راق،اولوسو کندی‌لرینه گوونمک و کیم‌لیک‌لری‌نین درن قات‌لاریندا یاشایان‌لاری دراملا توپلومدا ،گئنیش حالدا تصویر ائتمکله اؤلکنی بوتون ساحه‌لرده گلیشمه‌یه سفربر ائدر.بئله بیر اثرلر قاباقجیل توپلومسال حرکات اوچون بؤیوک تاریخی بیر اهمیته مالیک‌دیر. حیاتی دوزگون اینیکاس ائدن اثرلر قاباقجیل توپلومون الینده قوت‌لی سلاح اولور،بوتون خالقین،بوتون بشریتین غایه و مسلکی اوغروندا موباریزه‌ده بؤیوک رول اویناییر،عصردن-عصره کئچه‌رک،عموم بشری و عموم اولوسال بیر دیر قازانیر.ادبیاتین و او جمله‌دن دراماتورگیانین ایکی بؤیوک توپلومسال-پولیتیکال اهمیتی واردیر:۱٫ادبیات و اونون بیر ژانری اولان درام حیاتی درک و اینیکاس ائدیر،۲٫حیاتی ائتکیلییر.هر بیر صنعتکار بیر اثر یاراتدیغی زامان اؤز قارشی‌سیندا یالنیز حیاتی عکس ائتدیرمک آماجینی قویمور،عینی زاماندا حیاتی دییشمک ،اؤز گؤروش‌لری ایله اونا تأثیر ائتمک مقصدینی داشیییر.یالنیز ایستییر کی،اونون اثرلرینی اوخویان و گؤرن اوخوجو و تاماشاجی دا اونون کیمی دوشونمه‌یه باشلاسین،حیاتین و اولوسون معیین جهت و ایستک آمال‌لارین اؤنم وئرسین.یازی‌چی اوخوجودا و تاماشا‌چیدا کونکرئت بیر فیکیر،هیجان ،دیلک،تصور اویاتماق ایستییر.بو ادبیاتین نه قدر بؤیوک توپلومسال-پولیتیکال بیر اهمیت داشیدیغینی گؤسترمکده‌دیر.یازی‌چی اثرینده وئردیگی حیات آنلاییشی،فیکیرلری و تصویرلری ایله توپلومسال حیاتدا و موباریزه‌ده ایشتیراک ائدیر. دراماتورگیا حیاتی درین‌دن باشا دوشمه‌یه،وارلیغین کونکرئت اولای‌لاری ایله تانیش‌لیق سایه‌سینده حیات پروبلئم‌لرینی چؤزمه‌یه یاردیم ائدیر،حیات تجروبه‌میزی زنگینلشدیریر.عینی زاماندا دراماتورگیا بؤیوک تربیوی بیر اهمیته مالیک‌دیر.او توپلومون دوشونجه و دویغولارینی ایفاده ائتمکله برابر،بو دوشونجه و دویغولارین اویانماسینا و تشکیلینه تأثیر ائدیر.اؤرنک حسین،جاویدین “توپال تئیمور”اثری تورک دونیاسیندا،تورک‌لرین  بیرلشدیرمه فیکرینی و دویغوسونو اویا‌دیر.بیر اولوسون کیم‌لیگی‌نین گوجلنمه‌سین‌دن و اونون حیاتدا آپاردیغی موجادیله و کئچیردیگی اولای‌لاردا کی موباریزه گون‌لرین‌دن ،گرچک حیات‌دان یارانمیش ادبی جریانلارن‌دان دوغان اولوسال دؤولتی ده اولوسال  ادبیاتینین اوغورلو محصولودور.اولوسال دؤولتین،  تاریخین ، و کیملیگین،  ضیا‌لی‌لارین یاراتدیغی اولوسال ادبیات دوغولوب باشا-بویا چاتماسی ادبیاتین توپلوم‌لارین تشککولونده ،اؤنم‌لی رولونو و جایگاهینی  گؤستریر.توپلوم‌لارین دوغال بیر سورچده گلیشیم گؤسترمه‌سی و بلیرلی بیر کولتورل و سیاسال چرچیوه‌ده اولاغان بیر دوروم‌دور.آنجاق بو سوره‌جه دئوریم‌لر و پروتئسته‌لر کیمی توپلومو دوغرودان ائتکیله‌ین موداخیله‌لر اولدوغوندا توپلومون یئنی‌دن یارانیلماسینا یؤنه‌لیک موهندیس‌لیک چالیشما‌لارینا ایحتیاج اولور.موداخیله‌لرین گتیردیگی یئنی یؤنئتیم بیچیم‌لرینی و یئنی اینسان تعینی توپلوما بنیمستمک و قبول ائتدیرمک اوچون ایدارجی‌لر آیدین لارین  دستیینه ده باش وورورلار.صنعت‌چی‌لر،بیلیم آدام‌لاری و ادبیات‌چی‌لارین اؤنجول بیر رول اوستلنمه‌لری آماچ‌لانیر.گلیشمه‌لره موخالیف اولمایان ادبیات آدام‌لاری گنل‌لیکله کندی‌لرینه دوشن گؤروی چئشیت‌لی بیچیم‌لرده یئرینه گتیریرلر.قلمه آلدیق‌لاری شعر،حکایه،رومان،سسئناری و پیئس کیمی ادبی نوو‌لارلا دئوریم-رئژیم،دئولت-توپلوم ایلیشکی‌لری‌نین دوزنلنمه‌سینده ایشتیراک ائدیرلر.آذربایجانین سووئت‌لر دؤورون ده ، یئنی توپلوم یاراتماق اوچون یئنی ادبی تورون اولوشتورولماسی چالیشما‌لاریندا ادبیات آدام‌لاری اؤنم‌لی رول‌لاری اولور.توپلومسال سورون‌لاری و بون‌لارین چؤزوم یول‌لارینی ائلئشتیرل رئالیزم،سوسیالیست رئالیزم،دئوریمجی سوسیالیست رئالیزم کیمی دؤنمین یئنی ادبی آخیم‌لارینا اویغون اثرلرله اورتایا قویا‌راق،بیر باخیم‌دان توپلوم موهندیس‌لیگی گؤروینی یئرینه گتیرمه‌یه چالیشیرلار.

دراماتورگیا و اؤزل‌لیکله تاریخی درام‌لار اولوسال تاریخین ائیتیم گؤروینی و وظیفه‌سینی داشیییر.اولوسال تاریخ ائیتیمی‌نین کیم‌لیک گلیشیمینده اؤنمی بل‌لی‌دیر.اولوس-دؤولتین اینشاسی بوتون دونیا تاریخ ائیتیمین‌دن گئنیش اؤلچوده یارارلانیلمیش‌دیر.پولیتیکا‌چی و دؤولت آدام‌لاری ایلم‌لرینه مشروعیت قازان‌دیرماق اوچون کئچمیشه دایانا‌راق سورک‌لی‌لیک‌لرینی وورغولامایا دقت چکمیشدی‌لر.کوره سلجی‌لیک جریانینین باشلاماسییلا بیرلیکده اولوسالجیلیک تاریخ ائیتیمی‌نین سورقولانماسی،دییشتیریلمه‌سی و تاریخ ائیتیمی‌نین یئنی‌دن وورغولانماسی تارتیشیلمایا باشلانمیش‌دیر.بو تارتیشما‌لار چرچیوه‌سینده کلاسیک تاریخ ائیتیمی‌نین ان اؤنده گلن آماچ‌لارین‌دان بیری‌سی اولان کیم‌لیک اولوشتوروماسینین یئرینه کوره سلجی یاکلاشما اولاراق آوروپا کیم‌لیگی ،یئرل کیم‌لیک،اونیوئرسال کیم‌لیک اولوشتوروجو بیر ائیتیم اؤنگؤرولمکده‌دیر.سوسیال بیلیم‌لرده تاریخ کاورامی ایکی اولگویو ایفاده ائدیر:  ۱٫بیر توپلومون،بیر سوسیال قوروهون بیر اولوسون ویا بوتون اینسانلیغین یاشادیغی ایچین‌د ه کی گرچک‌لیک

۲٫بیر توپلومون ویا بوتون اینسان‌لیق طرفین‌دن یاشانان بو گرچک‌لیک اوزرینه یاپیلان بیلیمسل آراشدیرما سونوجوندا اورتایا قویولان بیلگی‌لر بوتون‌لوگو.”یاشار یوجل”

اینسانین سوسیال تجروبه‌سی‌نین بوتونو،یاشانمیش،یاشانیلان و یاشانیلا‌جاق اولان‌لارین توپلامی،کئچمیش،حال و گلجیین بوتونونه تاریخ دئیرلر.زامان و مکانلا سبت اولونان اینسان حیاتینین بوتونو تاریخ‌دیر.بو تاریخین گئنیش آنلامی‌دیر.آنجاق آریستوتئلین سؤیلدیگی کیمی اینسان کندی کندینه  یئتن بیر وارلیق دئییل‌دیر.اوشاق‌لیق‌دان ایتیبارن بیر سوسیاللاشما سورجینه طبیعی اولماسی لازیم‌دیر.رانکه یه گؤره “تاریخین یئگانه غایه‌سی حقیقتده کئچمیشده نه اولورسا اونو نقل ائتمک‌دیر”بو تاریخین دار آنلامی‌دیر.تاریخین گئنیش آنلامینی ابن خلدون بئله وئریر.”تاریخ اینسانین سوسیال یاشامینین اینجلنمه‌سی،سوسیال یاشامینین زامان و مکانسال سینیرلاری ایچری‌سینده آنلاشیلماسی‌دیر”.تاریخه بو آنلامدا باخیلدیغی زامان پولیتیک بیلیمی ،اولوس‌لار آراسی ایلیشکی‌لر،سوسیولوژی،پسیخولوژی هر شئی تاریخ‌دیر.بشری دیسیپلین‌لرین تمه‌لی تاریخ‌دیر.ائله بو آنلامدا تاریخی درام‌لارین اولوسال کیملیگین تشککولونده و اونون توپلومدا گوجلنیب درینلشمیه‌سینده اؤنم و  دیری بل‌لنیر.صنعت یولوی ایله اولوسال تاریخین ائیتیمینی کوتلوی شکیلده وئرمک ،توپلومدا بؤیوک ائتکی بیراخار و توپلومدا یاشایان اینسان‌لاری بیرلیکده هر یؤن‌لو گلیشمه‌یه یؤنل‌دیرلر.تاریخ اؤنم‌لی‌دیر و اونو اؤیرنمک و ائیتیمی داها اؤنم‌لی‌دیر .بوتون پولیتیکا‌چی‌لار،پارتیا‌لار،صینیف‌لر،دسته‌لر،انجومن‌لر،لیدئرلر،قزعت‌چی‌لر،ادیب‌لر،بیلیم آدام‌لاری وس.کندی گؤروش‌لری‌نین ساوونماسیندا مشروعیته بوروندورمه‌سینده تاریخ‌چی‌لرین دستک‌لرینه و تاریخ بیلیمینه ایحتیاج‌لاری واردیر.دونیادا یایین‌لار آراسیندا تاریخسل ایچری‌لی اینجه‌لمه‌لر رومان‌لار و فیلیم‌لر ان چوخ ساتیلان‌لار لیسته‌سی‌نین باشیندا یئر آلیرلار.تاریخین ائیتیمینه یوک‌لنن بیر چوخ آماچ واردیر .اونلاردان بیر نئچه اؤنم‌لی‌سی بون‌لاردیر:بوگونون آنلاشیلماسی-ایلرییه آیدین باخیش-اولوسال کیم‌لیک دویغوسو وئریلمه‌سی-خیال گوجونون گلیشمه‌سی-ائلئشتیرل دوشونجه‌نین گلیشمه‌سی-اخلاقی آماج‌لار-اوبجئکتیو اولابیلمه یاخشی آیدین وطنداش یئتیرمه-اولوسال غورورو گوجلندیرمه-اولوسدا تاریخین شان‌لی و ایفتیخارلی اؤزگورلوک موباریزه آپاریلان اولای‌لارینی یئنی‌دن  دویغوسونو یاراتما و حرکتینی جانلاندیرما وس.

تاریخین ائیتیمی‌نین ان تأثیرلی و ائتکی‌لی یولو صنعت یولودور.صنعت اثری ابه‌دی‌لیک حیاتی ایله اولوسال تاریخی ده ابدیلشدیریر.داغیستان خالقینین بؤیوک قهرمانی شئیخ شامیل اؤندرلیگیله آپاردیق‌لاری اؤزگورلوک موباریزه ‌لری تاریخ آرخیو‌لرین‌دن زامان و مکان حیسارین‌دان ،مهدی.حوسئنین صنعتکار قلمی ایله درام ژانریندا یئنی‌دن یارانیب،تورک خالقینین تاریخی اولا‌راق،اونلارین اولوسال شعورلاریندا   ابه‌دی و اؤلمز حیاتلا جانلانماغا یاشاماغا صاحب اولور.تاریخ‌دن ان چوخ فایدا‌لانان اولوس‌چولاردیر،نیه کی اونلار باشقا ایدئولوژی‌لردن آرتیق کندی اولوسلارینی ساوونورلار و بو ندنله تاریخه و تاریخ ائیتیمینه کندی‌لرینی مؤحتاج گؤرورلر.اولوس‌چو ایدئولوژی‌لرین قورولماسیندا تاریخ بیر آراچ اولا‌راق فایدالانماسی اولوس‌چو تاریخ‌چی‌لیک دئییلن بیر کاتئقوری‌نین دوغماسینا سبب اولموش‌دور.اولوسال تاریخ یازیمی اولوس-دؤولت‌لرین اورتایا چیخماسییلا پارالئل و تعادول بیر سیییر ایزلمیش‌دیر.اولوس-دؤولت اولگوسو اینسانلیغین گلیشمه‌سی سورجینده آیدینلانما ایله اولوشان مودئرنیته پروژه‌ سی ایچینده اورتایا چیخمیش‌دیر.۱۸-جی یوزیل‌دن سونرا کریستانلاشمیش‌دیر.فلسفی گوجونو ۱۸-جی یوزیل آیدینلانما فلسفه‌سین‌دن آلان مودئرنیته آغلی و اینسانی مرکز اولا‌راق معیینلشیر.توپلومسال یاشامی راسیونالیزه ائدیر.دینی توپلومسال یاشامدا آرخا پلانا آتیر و لائیک‌لیگی ایلکه اولا‌راق قبول ائدیر.اؤزنه‌نین و اؤزگورلوک فیکری‌نین یایقینلاشیب گوجلنمه‌سی و بون‌لارین بوتون پولیتیکال و فلسفی دوشونجه‌نین مرکزی دورومونا گلمه‌سی ایله آنلامینی تاپیر.اؤزئت اولا‌راق مودئرنیته دوشونسل اولا‌راق آیدینلاشما چاغینا پولیتیک اولا‌راق فران‌سیز دئوریمینه و ائکونومیک اولا‌راق دا صنایعئ دئوریمینه باغ‌لی‌دیر.

ائرنئست رئنان اولوسو اورتاق بیر کئچمیشی اولان بیرلیکده یاشاما آرزوسو گؤسترن توپلولوق اولا‌راق تانیملیر.رئنانین تانیمیندا اولوسون ان اؤنم‌لی اؤیه سی و عضوو اورتاق تاریخ اولا‌راق گؤرولور.اولوس‌لار گله‌جک‌لرینی و یؤن‌لرینی بو اورتاق تاریخ اوزرین‌دن بلیرله‌یه‌جک‌لردیر.بو باغلامدا اولوسلاشما سورجینده اولوسال تاریخ یازی‌چی‌لیغینین چوخ اؤنم‌لی بیر یئری واردیر.اولوس‌لار سؤیلمه‌لرینده تاریخسل سورک‌لی‌لیک کئچمیش‌دن گله‌جه‌یه اوزانما ادعاسینی دیله گتیریرلر.اولوس‌لار اینشا ائدیلیرکن البته کئیفی یادا راسگه‌له بیر تاریخ آنلاییشینین بنیمسدیغینی سؤیلمیریک.آنجاق اولوس دؤولت‌لرین قورولوشوندا تاریخ‌چی‌لر اولوس دؤولتین اینشاسینی ساده‌ لش‌دیره‌جک یادا اولوس دؤولتین اینشاسینا زمینه حاضرلایا‌جاق .اولوسال توپلوم‌لاردا بعضی‌لری‌نین اولوسال کیم‌لیگی آلت کیم‌لیک‌لرین اوزرینه کئچه‌جک‌دیر.بعضی‌لرین ده آلت کیم‌لیگی آخارلی و کئچیجی ایکن اولوسال کیم‌لیگی سورک‌لی اولا‌جاق‌دیر.بئله یئنی بیر توپلولوغون اولوشماسی اوچون اؤنجه‌لیکله بعضی باغ‌لی‌لیق‌لارین اؤنمینی ایتیرمه‌سی اولوس باغلامیندا یئنی‌دن قورماسی یئنیده گرکه‌جک‌دیر.اولوس دؤولت‌لر اوزرینده کی سینیرلاری بل‌لی توپراق‌لارادا بیر کیم‌لیک وئرمک زوروندا‌دیرلار.او توپ‌راق‌لارین وطن حالینه گلمه‌سی قوتسال بیر کیم‌لیک وئریلمه‌سی تاریخ‌دن فایدا‌لانا‌راق یارانمیش‌دیر.توپ‌راق اوزرینده یاشانیلان بیر تاریخ وارسا وطن اولور.گرک اولوسال دؤولتده یاشایان توپلولوغا گرکسه اوزرینده یاشانیلان توپراغا کیم‌لیک وئریلمه‌سی سایه‌سینده اولا‌جاق‌دیر. بیلیندیگی کیمی اولوساللیک کاورامی بیر تئریم اولا‌راق ۱۹۳۵ ده فران‌سیز آکادئمی سؤزلوگونه گیرمیش‌دیر.فقط قیسسا بیر سوره‌ده بؤیوک بیر گلیشمه گؤستره‌ رک بیر اولوس‌لار توپ‌لولوغو اولان عثمانلی ایمپاراتورلوغونو دا ائتکی‌سی آلتینا آلمیش‌دیر.ایمپاراتورلوک ایچینده کی اولوس‌لار بیر-بیر اولوس دؤولت اولا‌راق آییلیرکن ایمپاراتورلوغون قوروجوسو تورک‌لر آراسیندا ضعیف ده اولسا بیر اولوسچولوق پروسئسی باش گؤسترمیش‌دیر.بو آخیم اؤنجه دیل و تاریخ چالیشماسییلا کندینی حیسس ائتدیرمه‌سی و ایسلام اؤنجه‌سی تورک آراشدیرمالارییلا بلیرگینلشمه‌سی‌دیر.آنجاق اولوسچولوق آخیمینین گوجلنیب توپلومدا یایقینلاشماسی اوچون قورتولوش ساواشی ایله اولوسال دؤولتین قورولماسینی گؤزلمک گرکمیش‌دیر.بیر کولتور دؤولتینه گیریشلن جمهوریت دؤنمینده اولوسال بیرلیکده‌ لیغی تاریخسل بیر تابانا اوتورتماق اویقارلیق‌دان یوخسون دیه سوچ‌لانان تورک کیم‌لیگینی اورتایا چیخارتماق و یئتیش‌دیرمک اولان قورشاق‌لارا اؤزگوون آشیلاماق آماجییلا او ایللرده همن هر اولوس دؤولتده دیرلن‌دیرن بیر “اولوسال تاریخ”آنلاییشینین حاکم اولماسی قاچینیلمازدیر. تورک جمهوریتینده آتاتورکون گؤستریشیله اولوسچو تاریخ‌چی‌لر و ادیب‌لر صانات‌چی‌لار اولوس‌چو شعور و دوشونجه‌لریله یازیب یاراتماقلا ،اولوسال دؤولتین قورولاماسیندا یاخین‌دان ایشتیراک ائدیرلر.بو دؤنمده اولوسال تاریخ و ادبیاتین یارانماسی اولوسال تورک کیم‌لیگی‌نین کؤکلنمه‌سینه و تورک اولوسال شعورونون اویانماسینا ندن اولور.آتاتورکه گؤره اولوسو اولوس ائدن ان اؤنم‌لی اساس‌لاردان بیری تاریخ بیرلیگی‌دیر.بو ندنله آتاتورک عثمانلی دؤنمینده اؤنمسنمه‌ین تورک تاریخی‌نین آراشدیریلماسینی تورک اولوس کیم‌لیگی‌نین اولوشماسی اوچون  ضرورتینی سؤیلییر. آذربایجان یازی‌چی ضیا‌لی‌لارینا دا تاریخ و اونا نئجه یاناشما اؤنم‌لی‌دیر.اونلار اولوسال تاریخی چوخ گؤزل ادبیاتین بوتون ژانرلاریندا سینامیشدی‌لار. اولوس‌چو تاریخ‌چی‌لری اولوسال تاریخی یازارکن ،ضیا‌لی‌لاردا بو تاریخی کندی باشاری‌لاریلا کوتله‌لرین ایچینده گئنیش حالدا یایدیریرلار.نیه کی یئنی اولوس‌چو تاریخ تورک اولوسونو کندی قایناق‌لارینا گؤتورن و اونون ایچین‌ده کی سئیرینی آنلاتان ایشیق‌لی بیر ایدراک‌دیر.تاریخی ‌نین بیربیرلری ایله اولان قارشی‌لیق‌لی و ایچلی دیش‌لی موناسیبت‌لرینی بیر بوتونلوک حالینده وئریر.یئنی تورک تاریخی یازیلما‌دان اؤنجه، تورک‌لره دوشمن اولان آوروپا‌لی‌لار و روس‌لار تورک تاریخینی تحریف و یالنیش ائده‌رک کندی منافع‌لرینه اویغون یازیب یای‌دیریردی‌لار. اما یئنی تورک تاریخی بیزه آوروپا‌لی‌لارین ایستدیک‌لری و ایشلرینه گلدیگی کیمی دئییل ،تاریخی گرچک‌دن گؤستردیگی کیمی آنلاتیر.آذربیاجاندا یارانان اولوسال دراماتورگیادا و ادبیاتین باشقا ژانرلاریندا یئنی تورک تاریخی اولوسچولوق دوشونجه‌سینی ترویج ائتدیگی حالدا ، اومانیستی دوشونجه و دویغو ایله ایرق‌چی‌لیق‌دان اوزاقلاشیب، یئنی تورک تاریخینی و تورک‌لرین یاشادیغی تاریخ‌لری صنعت‌چی‌لیکله ادبیاتدا و صنعتده ده یارادمیشدی‌لار. اؤرنک اوچون میرزه ایبراهیموو اون  گونئی آذربایجانین ۱۹۴۵-جی پیشه وری اؤندرلی ایله یارانان دئوریمی “جنوب حکایه‌لری”

سیرا حکایه‌لرینده ،صابیر.احمدلی “دنیزدن گلن سس “حکایه‌سینده ،عیسی.حوسئینوو “محشر”رومانیندا و “ساز” پووئستینده مهدی حوسین “سحر رومانیندا و “جاوانشیر”،”شئیخ شامیل”،”نظامی”،درام‌لاریندا و انورمممدخان‌لی ایله مهدی حؤسین بیرلیکده یازدیغی “جاوادخان “سسئناری‌سیندا،ا.مممدخان‌لی “شرقین سحری”،”خرمی‌لرین آغ شاهینی”،اود ایچینده”اثرلری،صمد.وورغونون “واقیف”،”خوسروو و شیرین”،حؤسین.جاویدین “توپال تئیمور”،”خییام”،محمد سعید اوردوبادینین “دومان‌لی تبریز” و “خاتون”رومان‌لاری و “دومان‌لی تبریز”درام اثری وس. آذربایجانین یئنی اولوسال تورک تاریخی‌نین و اولوسال کیم‌لیگی‌نین بینووره‌سینی مؤحکمله‌دن بو تاری یاراتما چابا‌لاریین ادبیات و صنعت ساحه‌لرینده کی  اولوس‌چو یازی‌چی و ضیا‌لی‌لارین آپاردیق‌لاری موباریزه ‌لرین اینیکاسی‌دیر.اولوسال کیملیگین ادبیات و صنعت یولو ایله گلیشمه‌سی بو گونکو بوتون ضیا‌لی و آیدین‌لارا بل‌لی‌دیر.کیم‌لیک کیشی‌نین کندینی تانیملاما بیچیمی اولا‌راق،اولوسال ادبیاتدا و او جمله‌دن یوخاریدا آدلاری آپاریلان آذربایجان ادبی اثرلرینده ان اؤنم‌لی یئر توتور.آذربایجانین بوتونلشمک سیستئمین پارچاسی حالینه گلمه‌سی ایچین ،پلان‌لانان چالیشما‌لارین ایچینده صنعت و ادبیات فعالیت‌لری‌نین نه شکیلده یوروتولمه‌سی گرکدیگینه دایر اؤنم‌لی آیرینتی‌لار گؤزه چارپیر.روسیا دا ۱۹۱۷ دئوریمی‌نین آردین‌دان اورتایا چیخان و ۱۹۳۲ ایلی ایتیباریله ده رسمی قبول اولان سوسیالیست رئالیزم ادبی آخیم چرچیوه‌سینده گلیشمه گؤسترن ادبیات،آذربایجان دا دا عینی آنلاییش دوغرولتوسوندا فورمالاشمایا باشلاییر.بونا گؤره ،توپلومسال گلیشمه‌یه ایشتیراکی اولمایان ادبیات آنلاییشینین ترک ائدیله‌رک یئنی اینسانی و یئنی توپلومو توپلومو اولوشدورمایا یؤنه‌لیک بیر ادبیات آنلاییشی دوغرولتوسوندا اثرلر وئرمه‌نین گرک‌لی‌لیگی وورقولانیر.۱۹۲۰ اؤنجه‌سینده فئودال یاپیلانمایا و اولوم‌سوز گلنک‌لره قارشی قلمه آلینان اثرلرده مجازی آنلاتیم‌لارا یئر وئریلیرکن،یئنی رئژیم یئنی توپلوم یاپی‌سینی اولوشدورمایا یؤنه‌لیک ادبی فعالیت‌لر چرچیوه‌سینده یئنی دؤنمله بیرلیکده یئنی رئژیمی قوتسایان اثرلر یازیلمایا باش‌لانیر .هوممت،کوممونیست، فوقرا صداسی،حورریت،آذربایجان فوقراسی،کیمی بولشئویک قازئته‌لرین یعنیندا ،آذربایجان داکی ایداری دئییشیمین دالیجا فوقرا فویوضاتی،معاریف و مدنیت،شرق قادینی،معاریف ایشچی‌سی کیمی درگی‌لر یایینا باشلاییر.جلیل ممد،قولوزاده،عبدالرحیم.حاقوئردیئوعلی نظمی،محمد سعید اوردوبادی،سلیمان ثانی آخوندوو.یوسیف وزیرچمن زمین‌لی،جعفر.جاببارلی،کیمی ادبیات‌چی‌لار اؤلکه‌ده کی دئییشیک‌لییه قاتیلا‌راق یئنی ایدئولوژییه اویقون اثرلر یازیرلار.بو ادبی فعالیت‌لره کوشوت اولا‌راق زحمتکئش ادیب و شاعرلر اتفاقی “۱۹۲۲″اؤرگوتونون یعنی سیرا،آذربایجان کومونیست پارتی‌سی‌نین ۵-۹ ماییس ۱۹۲۴ ده دوزنلدیگی قورولتایدا پارتی‌لی ائیتیم سیستئمی و خالقین سوسیالیزمله بوتونلشدیریلمه‌سی مؤوزوسوندا آلینان قرارلاردان سونرا ادبیات آدام‌لارینین ادبیات جمعیتی ۱۹۲۸ کیمی اؤرگوت‌لر آراجیلیغییلا هموژئن بیر ایدئولوژیک چاتی آلتیندا فعالیت‌لرده بولونما‌لاری آماچ‌لانیر.بیر باشقا ایفاده یله کونترول‌لو بیر ادبیات آنلاییشی اولوشتورولمایا چالیشیرلار.آذربایجان ادبیاتینین سووئت‌لری دؤورو ایدئولوژی زورلوغو آلتیندا یاشادیغی گرگین‌لیک بیر سیرا تاریخی اثرلرین یارانماماسینا ندن اولدو . او یئرلری بوش اولان اثرلر ،تورک دونیاسینین بؤیوک ایمپاراتورلاری ،اولوس‌چو شاعرلری ،تورک‌لره بؤیوک ظفرلر قازانان  قهرمان‌لارین حیات‌لاری و موباریزه‌ لری و تورک‌لرین یاراتدیغی شان‌لی تاریخی ظفرلری‌نین ادبی و صنعت تصویرلری‌دیر.تورک اولوسال تاریخین یارانما و ضیا‌لی‌لر طرفین‌دن یارادیلما ایراده ‌لری‌نین و ضیا‌لی ادبیات‌چی‌لار و صنعتکارلارین اولوسال یارادیجی‌لیق آمال و ایستک‌لری‌نین قارشی‌سینی، سوسیالیزم ایدئولوژی‌سی و شووئنیست روسچولوق تفککورو ایله قارشینی آلماقلا بؤیوک داربه‌لر آذربایجان اولوسال تاریخ ،ادبیات و اولوسال کیم‌لیگینه وورلور.بو ایدئولوژی باسقی‌سی آلتیندا اولان آذربایجان یازی‌چی صنعتکارلاری روس دیلی شووئنیستی باسقی‌سی قارشیندا ،اثرلرین یارانماسیندا مضمون و مؤحتوادا تهدید  ده اولا‌راق،آذربایجان دیلی‌نین گؤزللشدیرمه‌سینه و زنگینلشدیرمه‌سینه و بیر گوج‌لو ادبیات دیلی کیمی اولوشدورور ماسینا چالیشیرلار و زنگین بیر ادبیات صنعت دیلی یارا‌دیرلار . ادبیاتین اولوسچولوق و توپلومسال وظیفه‌سی ،اولدوقجا آغیر بیر ایدئولوژیک دورومدا ،یاشاماسینی تضمین ائدن،او اولوسون دیلینه دایانماق و سؤز و مکتوب دیلینی یارادیجی‌لیق یولو ایله زنگینلش‌دیرن بؤیوک ضیا‌لی‌لاری‌دیر کی،اولوسونون اؤزگورلوگو اوغروندا اولوسال ادبیاتلا درین کولتور و مدنیت یارادیب و  اولوسون وارلیق کیم‌لیگینی تثبیت ائدیرلر.بو یول تورک‌لرین چاغداش بؤیوک اؤندری اولان آتاتورکون تورک اولوسو و سویونو یئنی‌دن جانلان‌دیران یول‌دور  . آتاتورک یئنی تورکیینی قورماق و تورک سویوندا بیرلیک یاراتماق اوچون تورکون دیل،ادبیات و یئنی تاریخینی یاراتماغی آماجلاییر،بؤیوک یازی‌چی ،صنعتکارلار،تاریخ‌چی‌لر بیلیم آدام‌لاری بو یئنی حیاتی قورماغا سیخ-سیخ فیکیرداش‌لیقلا امکداش‌لیق ائدیرلر.او بؤیوک اؤندر یاخشی دوشونوردو کی بیر اؤلکه‌نین بیرلیک و برابرلیک ایچینده گلیشبیلمه‌سی اوچون اولوس بیلینجینه صاحب اولماسی لازیم‌دیر.آتاتورکون اولوس‌چولوغو،یوخ اولماق اوزره اولان بیر اولوسو یئنی‌دن “یئنی اولوسال  تاریخ ،یئنی اولوسال ادبیات و صنعت یاراتیلماسیلا” یئنی‌دن وار ائتمیش ،اونون دونیا اولوس‌لار عائله‌سی ایچینده سایقین یئرینی آلماسینی ساغلامیش‌دیر.آنجاق بو ایشلری گؤرن آتاتورک ،گرچکلشدیرمیجیی ایشلرین دالی‌سیجا گئده‌رک اولوسونو ماجرا دالیجا سوروکلممیش‌دیر.بو مسئله نی او بو سؤزلریله ایفاده ائدیر:”بؤیوک خیال‌لار پئشین‌دن کوشان ،یاپمایاجاغیمیز شئی‌لری یاپار کیمی گؤرونن ساختاکار اینسان‌لاردان دئیی‌لیک.بؤیوک و خیا‌لی شئی‌لری یاپما‌دان یاپمیش کیمی گؤرونمک اوزون‌دن بوتون دونیانین دوشمن‌لیگینی ،کؤتو نیتینی ،کینینی بو مملکتین و اولوسون اوزرینه چکدیک.بیز پان ایسلامیزم یاپمادیق،بلکی یاپییوروز،یاپاجاغیز دئدیک.دوشمن‌لر ده یاپ‌دیرماق اوچون بیر آن اول اؤلدورلیم دئدی‌لر.پانتورانیزم یاپمادیق یاپاریز، یاپییوروز!دئدیک،یاپاجاغیز دئدیک و یئنه اؤلدورلیم دئدی‌لر.بوتون داوا بون‌دان عبارت‌دیر.بوتون دونیایا ،قورخو و تلاش وئرن کاورام بون‌دان عبارت‌دیر.بیز بؤیله یاپمادیغیمیز و یاپمادیغیمیز کاورام‌لار اوزرینه کوشا‌راق دوشمن‌لریمیزین سایی‌سینی و اوزریمیزه اولان باسقی‌سینی آرتیرماق‌دان ایسه طبیعی دوروما،مشروع دوروما دؤنلیم،حددیمیزی بیلییم.بیز یاشاما و باغیم‌سیزلیق ایسته‌ین اولوسوق.و یالنیز و آنجاق بونون اوچون حیاتیمیزی اسیرگمه‌دن وئریریک”آتاتورکون بو اولوسچولوق آنلاییشی ،تورک اولوسونون باغیم‌سیز ،موت‌لو،زنگین و چاغداش بیر شکیلده یاشاماسینی آماجلایان آنجاق بونو یاپارکن ده اولوسال چیخارلارینا بیر اولوسال ‌دیری اولمازسا باشقا اولوس‌لارلا اویوم ایچینده چالیشان ،باشقا اولوس‌لارین حاق‌لارینا سایقی گؤسترن بیر اولوسچولوق آنلاییشی‌دیر.آتاتورکون اولوس‌چولوغو “یورتدا باریش جاهاندا باریش”ایلکه‌سینه باغ‌لی باریش‌چی و اینسانجیل آنلاییشا صاحب‌دیر.اونون تدبیرلری اولوسوندا کی آیدین‌لاری و ضیا‌لی‌لاری اولوسال تاریخ ،ادبیات ،صنعت وبیلیمینه یؤنتدی .بو دوشونجه‌یه  دایانا‌راق،تورک اینسانی اؤنجه کندی  اولوسونو ایلرلمه‌یه و موتلولوق اوچون چالیشمایا سوق ائده‌رک باشقا اولوس‌لارین دا ایلگیلیینی ده دوشونوردولر.بو دوشونجه‌لرین کسکین اولماسی و گئنیشلنمه‌سینه تورک اولوسال ادبیاتی بؤیوک خیتمت ائتمیش‌دیر.تورگوت اوزاکمان نین “شو چیلغین تورک‌لر،قورتولوش،آتاتورک یئنی‌دن سامسوندا”آتیللا ایلهانین “قاضی پاشا -آتسیزین “بوزقوردلار دیریلیور،تورک ادبیاتی تاریخی”ضیا کؤگ آلپین “آلتین ایشیق،قیزیل آلما،شعرلری،تورکچولویون اساس‌لاری”عمر سئیفتدی‌نین حکایه‌لری وب.تورک تاریخ،کولتور عنعنه و گلنک‌لرین‌دن اولوسال ادبیاتین یول آچیب زنگینلشدیرمه‌سینه بؤیوک خیدمت ائدیرلر.ادبیاتلا توپلومسال یاپی آراسیندا ایلیشکی‌لی اؤته‌دن بری دوشونورلرین،توپلوم بیلیمجی‌لرین،بودونبیلیم جی‌لرین،اینسان بیلیمجی‌لرین اوزرینده دوردوق‌لاری مؤوضولاردان بیری اولموش‌دور.چونکو بیر توپلومداکی ایلیشکی‌لرین،یاشاما بیچیمی‌نین او توپلومون ادبیاتیندا یانسیدیغی تارتیشما گؤتورمز بیر گرچک‌دیر.بو گرچیی ایدراک ائدن‌لر ادبیاتی توپلوم یاپی‌سینین ائشیگینده دئییل،بو یاپینین ایچینده دوشونورلر. تورکییه ده تظیمات یازی‌چی‌لاری اثرلرینده سیاسال و توپلومسال دوزنلییم‌لری”رئفورم‌لاری” ساوونوردولار.بونون ایچینده  ده  اسکی یاشاما بیچیمینی،اسکیگی،سورک‌لی اولا‌راق ائلیشدیرمیشدی‌لر.خالقی،یاپیلا‌جاق سیاسال و توپلومسال دوزلییم‌لره حاضرلاما اونا چاغداش اویقارلیق دیرلرینی اؤیرتمه باش‌لیجا قایغی‌لارین‌دان بیری اولموش‌دور.بو قایغییلا خالقا کولایجا سسلنبیله‌جک،کامویو اولوشتورا‌جاق بیر یول‌دان،قزئتجی‌لیک یولون‌دان ادبیاتا گیرمیشدی‌لر.اونلارین ان قاباقجیل‌لاری اولان نیتئکیم شیناسی،نامیق کمال،ضیا پاشا،علی سوواسی،احمد میتهاد دان آد آپارماق اولار.بون‌لار و جمهورییت دؤورونده کی یازارلار تورک اولوسال ادبیاتین و تاریخین ، گلیشمه‌سینده و تورک کیم‌لیگی‌نین،تاریخی‌نین کولتورل ائنسکلوپئدیسینی یارا‌دیرلار. خالقین آنلایابیلجیی ساده بیر دیلده یازما ، تنظیمات‌چی‌لارین آنا یؤنلیم‌لرین‌دن بیری‌دیر . بو یؤنلیمین کؤکونده گئنیش ییغین‌لارلا ایلتیشیم قورما آماجی یاتار . تنظیمات دؤنمینه میراث قالان رسمی دیل بو گون عثمانلی دئدیگیمیز دیل‌دیر . تنظیماتلا بیرلیکده باشلایان دیلی سادلشدیرمه ، خالقین آنلایا بیله جیی بیر دوزه ‌یه ائریشتیرمه گرچکده کولتور سوروم‌لارینین ان اؤنم‌لرین‌دن بیری اولموش‌دور . چاغداشلامایا و اولوساللاشمایا گئدن یولون خالقلن دیلین‌دن ، تورکچه‌نین توپراغین‌دان کئچجیی گرچیی بوتون یؤن‌لریله تنظیمات دؤنمینده گرچکلشدیرمیش‌دیر. دیل سورونو چؤزمه ساواشی او گون‌دن بویانا باشلامیش‌دیر . بیر باخیشدا تورک ادبیاتیندا ، دوشون دونیاسیندا گؤزلنن هر نو گلیشین و دئییشیمین کؤکونده دیلسل گلیشمه ، یئنی‌لشمه و دیلین چاغداشلاشماسی یاتیر . نیازی بئرکئس، تورکییه‌ده چاغداشلاما آدلی یازی‌سیندا تنظیمات اؤنجه‌سی دیلسل چالیشما‌لاری بؤیله تعریف ائدیر: تنظیمات اؤنجه‌سی عثمانلی ایمپاراتورلوغو سوی‌لار ، اولوس‌لار ، دین‌لر ، کولتورلر توپلامی بیر ایمپیراتورلوق اولدوغون‌دان تورک دیلی آنجاق رعایا دیلی اولا‌راق یاشاردی . یونئتیجی دؤولت طبقه‌سینه گیرن کیشی‌لرین دیلی عربجه‌دن ، رومجا‌دان ، ایسلاو دیل‌لرین‌دن زنگین ، فوت خالقین آنلامادیغی بیر دیلیدی. عثمانلیجا ، هیندیستان‌داکی موغول ایمپیراتورلوغونون اوردو و سارای دیلی اولا‌راق گلیشدیردیگی اوردو دیلی کیمی دوزلتمه بیر دیلیدی . تم‌لی تورکجه اولماقلا بیرلیکده ، ایچینه تورک دیلی‌نین کؤکن و یاپی باخیمین‌دان باغ‌لی اولمادیغی دیل عائله‌لرین‌دن یالنیز کلمه‌لر دئییل ، کورال‌لاردا سوخولدوغو اوچون ، دانیشما دیلی اولا‌راق دئییلسه بئله ، یازی دیلی اولا‌راق ، تورک دیلی دانیشان خالق کولتورلری‌نین دیلین‌دن اوچوروملا آیریلان بیر دیل اولموش‌دور . “دانیشما دیلی اولا‌راق دئییلسه بئله” دئدیک، چونکو ، هئچ دئییلسه تنظیمات دؤنمین‌ده کی عثمانلیجانین دانیشما دیلی اولا‌راق ایستیفاده اولونان شوبهه‌لی‌دیر. بو دیلی الده ائتمیش اولمانین اصیل اثباتی ، کندینی یازیدا گؤستریر . بو دیلده یازا بیلمک اوچون نه دئییلن اوزون بیر ائیتیم گؤرمه گرکدیگینی خاطیرلاساق بو دئییلن دوزمه ، یاپما بیر دیل اولدوغونو رد ائدیریک . بو دیلین گلیشمه‌سینده ائحتیمالکی اوچو ده توپلوم‌دان آیری قالان اوچ هئیت قایناق خیدمتینی گؤرموش‌دور : مکتب ، سارای و ادبیات. مکتبین رسمی دیلی عربجه ایدی . مکتب‌لرده تورکجه اوخودولمازدی . ایسلام دینی یولویلا ، بو دینین حقوق دیلی اولا‌راق تورکجه‌نین  چرچیوه‌سی ایچینه سوخولابیلمه و یایلیش درجه‌سیله اورانتی‌لی اولا‌راق بیر چوخ عربجه کلمه‌لر عثمانلی دیلی‌نین تمل‌لرین‌دن بیرینی قورموشدو . رعایا دیلی اولا‌راق یاشاما گوجونو سوردورن خالق تورکجه‌سی ایسه ، یالنیز موسلومان خالق آراسیندا دئییل ، تنظیمات زمانینادک موسلومان اولمایان خالق‌لارین موسلومان‌لارلا بیرلیکده یاشادیغی بؤلگه‌لرده  روم و  ائرمنی‌لر آراسیندا ایستیفاده اولونوردو . حتی بعضی بؤلگه‌لرده بو خیریستیان‌لار رعایا تورکجه‌سین‌دن باشقا دیل بیلمزدی‌لر . مکتب دیلیله خالق دیلی آراسیندا اوچوروم ، خالقین اورتودوکس موسلومان‌لیق‌دان اوزاق قالماسینا نئجه یول آچمیشسا،مکتبیده تورک دیلینه یابانجیلاشدیرمیش‌دیر.  مکتب دوشون حیاتینی تکلینه آلماسی سونوجوندا ، یالنیز خالق دیلینه یابانجی قالمامیش، یئنی دوشون بیچیم‌لرینه ده کندینی اویدورامامیش‌دیر . موسلومان اولان و اولمایان خالق‌لاردان یؤنتیجی طبقه‌یه گیرن‌لری خالق‌دان آییرماقدا اولان عثمانلی دیلی بسله‌ین‌لرین‌دن ایکینجی قایناق سارای و بوروکراسی اولموش‌دور . فقط آریستوکراسی‌سی ایچینده بو دیل موسلومان اولان‌لار قدر بیلن کیشی‌لر یئتیشدیردی و بون‌لار ان چوخ ترجومان‌لیق ایشلرینده ایستیفاده اولدولار. دؤولت و سارای چئوره‌سینده گلیشن عثمانلی جانین ادبی ایفاده‌سی دیوان ادبیاتی دئییلن ادبیاتدا ان زنگین و  ان یاپما دوزئیینه اولاشمیش‌دیر ، بو ادبیات دیلی یالنیز توپلوم‌دان آیریلان بیر دیل دئییل ، آینی زاماندا طبیعته یابانجی بیر دیل‌دیر . نئجه مکتبین مودئ‌لی ، عربجه‌نین حاکم اولدوغو کلام و فئقه ادبیات ایسه ، بو دیوان ادبیاتینین مودئ‌لیده فارس ادبیاتا اولموش‌دور . یالینز او مودئله زورنالا‌راق اویدورولان بیر ادبیات اولدوغو اوچون ، دیل آچی‌سین‌دان داهادا چوخ یاپما اولماق زوروندا قالمیش‌دیر . کیلاسیک فارس شایرلری‌نین ، حالا بو گون بئله ایراندا ، خالق آراسیندا آنلاشیلدیغی و سؤیلندیگی حالدا عثمانلی دیوان ادبیاتی کندی زامانیندا بئله آنلاشیلمازدی . یالنیز دیل مؤحتواسی دئییل ، ادبی کورال‌لاریدا اوزون بیر ائیتیم و معریفت ایسته‌ین بیر صنعت‌دیر .بو کورال‌لارین قفسی ایچینه سیخیشمیش اولان بو ادبیات ، تنظیمات دؤنمینه گلیندیگی زامان تمامیله فورمالاشمیش ، قیسیرلاشمیش ، ادبی یارادیجی‌لیق نیتلینی یئتیرمیش بیر ادبیات اولموش‌دور.”

تنظیمات‌چی‌لار بؤیله بیر اورتامین هم اورونو اولموش همده بو اورتاما قارشی ساواش آچمیشدی‌لار.ساواش‌لاریندا بلکی بوتون بیر یئنگی قازانمامیشدی‌لار اما،دیلسل آلاندا یئنی‌لشمه چیغیرینی آچمیشدی‌لار.بوندا باتی‌لی کاورام‌لارلا تانیشما‌لارینین ،قزئتی‌چی اولوش‌لارینین بؤیوک پایی واردیر.تنظیمات‌چی‌لار باتینین دیرلرینی،اویقارلیق و تئکنیکینی آلمایی،بون‌لاری بنیمسمیی آماجلامیشدی‌لار.بونون ایچین ده” توپلوم ایچین صنعت” آنلاییشینا باغ‌لی قالمیشدی‌لار.اسکی ادبیاتا حاکم اولان “آخیرت فیکری”یئرینه بو ادبیات “گرچک دونیا”یی یئرلشدیرمیش‌دیر.بو دونیانی دییشدیرمه دوشونجه‌سینی قویموش‌دور.دوشونسل یاپی‌سی یئنی‌لشن ادبیاتدا نؤو‌لر یؤنون‌دن ده گلیشمه و زنگینلشمه اولموش‌دور.تنظیمات‌چی‌لار دیوان ادبیاتیندا بولونان شعر،تاریخ،مکتوب کیمی ادبیات نؤو‌لرینی باتی آنلاییشینا یئرلشدیرمیشدی‌لر.بونون یانی سیرا دیوان ادبیاتیندا بولونمایان مقاله،تئاتر،رومان،حکایه،تنقید ائلئشتیری کیمی یئنی ادبیات نؤو‌لرینی باتی‌دان گتیرمیشدی‌لر.اؤته یان‌دان دوزیازی دا سؤز هنری گؤسترمه آماجین‌دان وازکئچیلمیش دوشونجه‌لری خالقا یایما آماجی گودولموش‌دور.بو آماجلا سئجی‌لر بیراخیلمیش،آنلاتیم گرک‌سیز،دولدورما سؤزلردن آریندیریلمیش،اوزون بیلاشیق،قارماقاریشیق جمله‌لر یئرینه آنلاتیم قیسسا جمله‌لرله بیچیملندیریلمیش‌دیر.بونون کیمی شعرده ده شیرین مؤضوسو آلانی گئنیشلنمیش،گونلوک یاشاملا،ایلگی‌لی هر نؤع ،اولای،اولگو،دویغو و دوشونجه شعره کونو اولا‌راق سئچیلمیش‌دیر.تنظیمات ادبیاتینی اولوش‌دوران و یؤنلن‌دیرن صنعت‌چی‌لر خالق اوچون یازماغا،خالقی بیلینجلندیریب اویاتمایا چالیشایرلار.بؤیله بیر حرکت ده آذربایجان ادبیاتیندا بوتون ژانرلاردا باش‌لانیر .آخوندووون “تمثیلات”ی ایله باش‌لانان یئنی ادبیات مؤضوسو و فورما باخیمین‌دان کلاسیک ادبیات‌دان چوخ فرقی‌لنیر.  تورکیه ده هم ده آذربایجاندا دراماتورگیا تاریخی بیربیریله  چوخ یاخین بیر زامانلا باش‌لانیر.آخوندووون کومئدیا‌لاری ۱۸۵۰-جی ایلده باشلانسا دا تورکیه‌ده ده تنظیمات‌چی‌لاردان اولان نامیق کمال ۱۸۷۵-جی ایلده ایلک درام اثری اولان “وطن”پیئسینی یازیر و اولوسال تورک دراماتورگیاسینا اوغورلو بیر باشلانیش دامغاسینی وورور.بو اولوسال یئنی ادبیاتین یارانماسییلا تورکیه ده و آذربایجاندا تورک سویونون و کیم‌لیگی‌نین بؤیوک دایاغی اولان گئنیش و گوج‌لو بیر صنعت عالمی یارانیر کی اؤلوم و آخیرت دونیاسینی یوخ بلکی تورک اولوسال تاریخین‌دن قایناق‌لانا‌راق،  تورک‌لرین یاشادیغی دونیا و توپلوم‌لاریندا کی سورون‌لارین چؤزمه‌سی آماجیلا ، دونیا گؤروشلرینی،اینام و آمال‌لارینی،دیلک‌لرینی و تورک اولوسونون دونیا اولوس‌لاری آراسیندا یئر و مقامینی تصویر ائتمه‌یه چالیشیر. بیر اولوسون ادبیاتی،او اولوسون دویغو،دوشونجه،دوش،گوجو،اؤزلم و توتدوغو  چئوره ‌نین بیر خریته‌سی‌دیر.داستان‌لار،شعرلر،رومان‌لار،حکایه‌لر،درام‌لار،آنی‌لار،وس.بو خریته‌نین داش‌لاری،یایلا‌لاری،تپه‌لری و دوزلوک‌لری‌دیر.بو خریتنی اینجه‌لمه ،او اولوسون دوشونسل و دویغوسال جوغرافیاسینی تانیما‌دیر.ادبیاتین اؤنمی  ییرمیبیرینجی عصرده بیر اولوسون کولتورل و توپلومسال گلیشمه‌سینده و کیم‌لیگی‌نین قوروماسیندا اولان اؤنم‌لی رولو تدقیقات‌چی‌لارا و سوسیولوژی عالیم‌لرینه  بل‌لی‌دیر.سوسیولوژیست‌لر توپلوم‌لاری تدقیق ائدرکن هئچ زامان ادبیاتی گؤزدن قاچیرماییرلار،نیه کی ادبیات اونلارین تدقیقات‌لاریندا بیلمسل فرضییه‌لری‌نین اثباتیندا و تدقیق و اینجه‌لنن توپلومون دوشونجه و پسیخولوگیسینی تانیتماسیندا اؤنم‌لی و گئنیش یئر آلیر.توپلومون بوتون خصوصیت‌لرینه تانیش اولان و اولوسونون قایغی‌سینی چکن یازی‌چی دا حیات اولای‌لارینی اؤز حیات تجروبه‌سی‌نین،دونیا گؤروشونون،ایستئدادینین خصوصیت‌لرین‌دن آسی‌لی اولا‌راق،معیین بیر اصول ایله اؤیرنمه‌یه مجبوردور.هر بیر یازی‌چی گؤردوگو حیات اولای‌لارینا ،یاخود اینسان کاراکتئرلرینه مراجعت ائدیر.اونون سئودیگی مؤضوسو،منیمسدیگی حیات ماتئریا‌لی قارشی‌سینا قویدوغو گؤروب،چؤزمک ایسته دیگی مسئله ،یالنیز اونا مخصوص بیر شئی،اونون ماراقلاندیغی،سئچدیگی،دوشوندوگو،سئودیگی،منیمسدیگی بیر مطلب‌دیر.بو مطلب آیدین و  ضیا‌لی یازیچینین منصوب اولدوغو اولوسون ان اؤنم‌لی پروبلئم‌لرین‌دن بیری اولور کی کندی آچی‌سین‌دان یارا‌دیر.ا.حاقوئردیئو و صمد.وورغون تورک تاریخین‌دن سئچدیک‌لری بیر اولایی ایکی چئشیت‌لی آچی‌دان گؤروب پیئسینی یارا‌دیرلار.حاقوئردیئو تاریخین گوج‌لو ووطن پرور  اؤلکه سینین قایغی سینی چکن حؤکمدار صورتی،اوبرازینی و وورغون ایسه بوتون وارلیغییله خالقین تالعیینه باغ‌لی اولان ،وطن‌پرور ،اولوس‌چو،حسساس و زکی بیر شاعر صورتینی یارا‌دیر.هره ‌سی گؤردوگو،دویدوغو،آنلادیق‌لاری کیمی تصویر ائدیرلر.هر بیر یازیچینین اؤزونه مخصوص ،مؤضولاری،اؤزونه مخصوص قهرمان‌لاری،اؤزونه مخصوص مزیت‌لری وار اولدوغون‌دان صنعت اثری آدی قازانماغا واریر.یازیچینین دا اورژینال‌لیغی باغقا‌لارینی تکرار ائتمک ده دئییل.حیات اولای‌لارینی سئچمکده کی قابیلیت‌لرینده،حیات حادثه‌لریله یاشاماسیندا ،تصویر و اینیکاس اصول‌لارینی ائتمک اولوسونا بوروزا وئرمیش اولور.یازی‌چی‌لار دا بیر-بیرین‌دن محض بونونلا سئچیلیرلر.یازی‌چی‌لار اؤز حیات تجروبه‌لری و توپلومسال ایدئال‌لارینا گؤره ده بیر بیرینه یاخین اولا بیلیرلر.بو یاخین‌لیق اونلارین بیر اولوس ،دیل،تاریخ،کیم‌لیک ،توپلوم و کولتوره‌   منصوب اولدوق‌لارین‌دان قایناق‌لانیر.صنعتکارین اولوسال دوشونجه‌یه و اولوسال کیم‌لیک و تاریخه صاحب اولدوغو   حالدا صنعت یولو ایله   صنعتکار ، اولوسونون کیم‌لیگینی زامان توزون‌دان قورویوب ،نسیل‌دن-نسیله توپلومسال ،کولتورل و تاریخی کیم‌لیگینی تثبیت ائدیر.

ییرینجی عصر مدنیتی و آوروپا اولوس‌لاریلا تماسا گلن اینسان‌لارین بیر چوخوندا اولوسال من‌لیک حیسسی‌نین سارسیلدیغینی گؤروروک. .کوشک‌سیز یوکسک دویغولو اولان هر مدنی اینسان آوروپا و آمئریکانین یوکسک بیلیمینی و اینجه تئخنیخینی گؤرونجه اونلارا قارشی ،تقدیروحورمتله قارشی‌لیق بیر حئیران‌لیق دویور.بیر چوخ‌لاری بو تق‌دیرلره قالمایا‌راق اونلارین دینسل،پولیتیکال،توپلومسال و اقتصادی اخلاق‌لارینا و بوتون اینسان‌لیق ایصالت‌لرینه ده حئیران قالا‌راق کندی اولوسونو و کندی کیم‌لیگینی اونوتماغا چالیشیرلار.بیر مودت آوروپادا و آمئریکادا یابانجی یاشیییب اونلاری درین‌دن تانییا‌راق کندی اؤلکه‌لرینه دؤنوب اولوسونون و اؤلکه‌سی‌نین گئری‌لیگینه قارشی حرکته کئچیرلر.آذربایجان دا بون‌لاردان چوخو ادبیاتا و صنعت اوزگتیرمکله خالقینین و یوردونون گلیشمه‌سین دن اولان انگل‌لرله موجادیله ائدیرلر.بیر چوخ تاریخی ،اقتصادی و سیاسی دوشمان‌لیق‌لار،فنا‌لیق و ایداره‌سیزلیک اوزون‌دن یوخسول دوشموش و گئری قالمیش آذربایجان تورک‌لری‌نین ضیا‌لی‌لارینین ان اؤنم‌لی گؤرو‌لری خالقی‌لارینی بیلیمسل،تاریخسل ، کولتورل و یارادیجی‌لیق چابا‌لاریلا  میللتی اولوسال کیم‌لیگینه و اولوسال ائنئرئژی‌سینه و کؤک اسالت‌لرینه اینان‌دیرماق‌دیر. کؤک و اسالت‌لری زامان و دوشمن‌چی‌لیک  توزون‌دان چیخارتماق اوچون ان اؤنم‌لی ود یرلی حرکت ائتدیریجی ،اولوسو اولوسال کیملیگین‌دن گوون‌دیرمک و اینان‌دیرماق ،اونلارین تاریخی شخصیت و قهرمان‌لارینین ادبیات و صنعت یولو ایله یئنی دونیا یا تانیش اولان و یئنی اینسانی ایلگیلن‌دیرن ،اولای و اوبرازلارینی ادبیاتین ژانرلاریندا و صنعت ده یاراتماق‌دیر. بو گرچیی دوشونن و اولوسونا،وطنینه  ،کولتور و مدنیتینه وورغون اولان آذربایجان اولوس‌چو و وطن‌پرور یازی‌چی ضیا‌لی‌لار گئجه-گوندوزن  فرقینده اولمایا‌راق یاراتدی‌لار و بو یولدا دوشمان‌لار طرفین‌دن دوستاغا،سورگونه و حتی اؤلومه راستلادی‌لار.اما توتدوق‌لاری یول‌دان و اولوسال دوشونجه‌لرین‌دن واز کئچمه‌دی‌لر.تورک ضیا‌لی‌لاری اولوسال کیم‌لیک‌لرینه اینانا‌راق،تورک اولوسونون قوتسال خالق‌لارینین،فضیلت‌لرینی،قابیلیت‌لرینی و اصالت‌لرینی اولوسال ادبیاتدا تصویر ائتدی‌لر.آذربایجان ضیا‌لی‌لاری یاخشی بیلیردی‌لر کی گوج‌لو توپلولوق‌لارین بیر اؤزل‌لیگی اولوسال کیم‌لیگی‌دیر.اولوسال کیم‌لیک ده کندینه گوون‌دن دوغار.کندینه گوونن توپلولوق باشقا‌لارینین نه دوشونجیینی،نه یاپاجاغینی اومورساما‌دان کندی داواسینی یورودن توپلولوق‌دور.آذربایجان یازی‌چی‌لاری اولوسال شعورون دوغماسیندا ان بؤیوک رول اویناییرلار.نیه کی اولوسال کیم‌لیک بیر اولوسون،کندینی دویماسی و بیلمه‌سی‌دیر.اولوسال ضیا‌لی یازی‌چی‌لار اثرلری‌نین یارادماسیندا دویغو و دوشونجه‌یه دایانا‌راق،اولوسال شعورو گوجلندیرمه‌یه ،اولوسال تاریخ و قهرمان‌لار و اولای‌لارین ایچین‌دن سئچدیک‌لری اولوسچولوک چیزگی‌لری تورک دیلی‌نین زنگینلیگین‌دن فای‌دانالا‌راق یئنی ادبی بدیعی اثرلرله  باشلاییرلار.بو ادبی بدیعی اثرلرده تورک دیلی اولوسال کیم‌لیگی اولوسال تاریخی قهرمان‌لارین ابرازیندا جانلاندیریر.تورک دیلینه بو قدر اؤنم وئرن یازی‌چی‌لار تورک کیم‌لیگینی و میللیتینی قوروماق موباریزه ‌لرینده سووئت یازی‌چی‌لاری مارکاسی کومونیست‌لر طرفین‌دن وورولسا‌لار دا ،بو گون اونلارین تورکچولوک ،وطن‌پرورلیک ، اولوسچولوق‌لاری و اولوسال شعور و دوشونجه‌لری ،ان آزی اونلارین تورک دیلینده تورک تاریخ‌لی قایناق‌لی اثرلرین‌دن دویوب آلماق بل‌لی‌دیر.اونلار تورک دیلیله یازماقلا آذربایجان تورک‌لرینی یاشاتدی‌لار،چون کی اونلاردا اولوسال شعور واریدی.اونلار اینانمیشدی‌لار کی:۱٫اولوسال شعورونا صاحب اولان بیر اولوس ،کندینه زورلا قبول ائتدیریلن یابانجی دیله راغمن گئرچک و دوغرو هووویتینی بیلر و بیر گون بو اولوسال شعور سایه‌سینده اؤز دیلینی یابانجی بیر دیل تحصیل ائدن کیمی اؤیرنه‌رک حقیقی کیم‌لیگینه دؤنر.

۲٫اولوسال شعورون اویوشوق ویا اویانیق اولماسی،اولوس‌لارین یاشاما قابیلیت‌لریله مبسوتن موتناسیب‌دیر.

۳٫اولوسال شعورون اویانیق اولدوغو یئرلرده یابانجی عنصورلارین بوروسو اؤتمز.ایداره ایشلری‌نین باشینا مو یهم یئرلره یابانجی قان داشییان‌لار گلنمز.اورادا بیلیم اولوسال منفعتین الینده‌ دیر.بیلیم اولوسون بؤیوک‌لوگو و شا نی اوچون یاپیلیر.

۴٫اولوسال شعورون اویانیق اولدوغو یئرلرده، اولوس یابانجینی کندی‌سین‌دن سایماز.

۵٫اولوسال شعور اویانیق اولونجا ،یالوارماق،روشوت و حاق‌سیزلیق یوخ اولار.خیدمت ائدن‌لرین خید متی اینکار اولماز.تاریخی شخصیت‌لره حقیقی دیرلری وئررلر.نه خیردا قوصورلاری اولان دئو کیمی بؤیوک شخصیت‌لر خیردا‌لار،نه ده کی مؤوهوم بؤیوکلوک‌لری دولاییسییلا اخلاق‌سیز اینسان‌لار دئولش ‌دیری‌لر.

۶٫اولوسال شعورون اویانیق اولدوغو یئرلرده دیل قیسقانجی‌لیقلا قورونور.

آذربایجان تاولوچو  ضیا‌لی یازی‌چی‌لاری اولوسال دراماتورگیانی یاراتماق اوچون اولوسال تاریخ و تورک تاریخی‌نین زنگین و شان‌لی صحیفه‌لرینی آذری تورکجه‌سینده اولوسال شعور و دویغولاریله یارادیب آذربایجان دا  اولوسال شعورو بو ادبی و بدیعی صورت و اوبرازلارلا ابدیلشدیلشدیریب‌لر.

یوروم یازین

Back to Top