دیل سئچین

بين الخالق حقوق باخيميندان ائرمني پروبلئمي

اوبان نیوز: بو عومومی چرچیوه یه علاوه  اولاراق ۱۹۱۵ ائرمنی حادیثه لری نین تهلوکه سیزلیک و مودافیعه  مضمونونداکی حربی اؤلچوسو، ساده بیر ایضاحاتلا، قیام، دوشمنله امکداشلیق و خیانت، قیاما قارشی قویما؛ حقوقی اؤلچوسو ایسه، بوتون بو مودتده گؤرولن اینضباطی تدبیرلرله، بوتون علاقه دار طرفلر ایشلنن حاقسیز حرکتلردن (wrongful acts–torts) و جرملردن (crimes) قایناقلانا بیله جک حقوقی (civil) و جزایی (penal-criminal) مسئولیتلردیلر. بو مقاله ده خوصوصیله ۱۹۱۵ حادیثه لری ایله علاقه دار قونولار اله آلیناجاق.

  گیریش

  ائرمنی پروبلئمی نین تدقیقینده ایلک آددیمین، بو پروبلئمین معیّن اولونماسی، عونصورلری نین تعیین اولونماسی، خاراکتئریزه ائدیلمه سی و طرفلری نین معیّن اولونماسی ایله  باشلاماسی لازیمدیر. پروبلئمین  ” قارشی “  طرفی، باشدا ائرمنیستان اولماقلا، ائرمنیستانین دیاسپورو، بونلارا بیرباشا دستک تأمین ائدن اؤلکه لر (ائرمنی  ” سویقیریمی “  نین تانینماسی و یا قبول ائدیلمه سی حاقیندا قرار آلان یا دا قانون چیخاران اؤلکه لر)، تشکیلاتلار و شخصلر یانیندا، عومومی اولاراق آمئریکا و آوروپانین دیگر اؤلکه لردیلر. گؤرونن هدف، تورکیه، تورکلر و تورک میللی منفعتلری دیر. اصلی مقصد ایسه دیگر قونولار یانیندا، بو قونونون دا تورکیه نین تضییق و یوخلاما آلتیندا توتولا بیلمه سی اوچون ایستیفاده اولدوغو دئییله بیلر.

   ائرمئنی سورونو، بوندان باشقا، سیاسی تاریخ، سیاست، دیپلماسی، تهلوکه سیزلیک و مودافیعه ، ایجتیماعی رهبرلیگی، سوسیولوژی، پسیکولوژی(روانشناسی) و خوصوصیله ده حقوقی اؤلچولری باخیمیندان آراشدیریلا بیلر.

بو عومومی چرچیوه یه علاوه  اولاراق ۱۹۱۵ ائرمنی حادیثه لری نین تهلوکه سیزلیک و مودافیعه  مضمونونداکی حربی اؤلچوسو، ساده بیر ایضاحاتلا، قیام، دوشمنله امکداشلیق و خیانت، قیاما قارشی قویما؛ حقوقی اؤلچوسو ایسه، بوتون بو مودتده گؤرولن اینضباطی تدبیرلرله، بوتون علاقه دار طرفلر ایشلنن حاقسیز حرکتلردن (wrongful acts–torts) و جرملردن (crimes) قایناقلانا بیله جک حقوقی (civil) و جزایی (penal-criminal) مسئولیتلردیلر. بو مقاله ده خوصوصیله ۱۹۱۵ حادیثه لری ایله علاقه دار قونولار اله آلیناجاق.

  قیام

    عوثمانلی دؤولتی نین قیاما قارشی قویما حرکاتی، ۱۹۱۵-جی ایلده و عوثمانلی دؤولتی نین بیرینجی دونیا ساواشونده روسیه، اینگیلتره، فرانسا و ایتالیا ایله ساواش حالیندا اولدوغو بیر زاماندا، ائرمنیلرین موستقیللیک ایستگی ایله قیام باشلاتمالاری، دوشمنله امکداشلیقدان کاچینمامالاری و ساواش زامانیندا وطنه خیانت جرمینی ایشلمه لری، موسلمان خالقا قارشی قیرغین ائتمه لری، بونا رئاکسییا(واکنش) اولاراق موسلمان خالقین دا اؤزونو مودافیعه  ائتمه سی ، آنجاق بو مودافیعه ده زامان زامان مقصدینی و سرحدلرینی آشماسی شکلینده جریان ائتمیشدیر.

    بو سیرادا، سیلاحلی بیر قارشیدورمادا فایدالانیلابیلن بوتون ارکک لر اوردودا سیلاح آلتیندا و موختلیف جبهه لرده ساواشمکده اولان موسلمان وطنداش خالق، اؤزونه قارشی گیریشیلن قیرغینلارا قارشی اؤز ایمکانلاری ایله اؤزونو مودافیعه  ائتمه یه چالیشمیشدیر. زامان زامان اینتیقام (revenge)، زامان زامان ضررله جاواب (reprisal) دوشونجه سی ایله حرکت ائدیلدییی ده اولموش، آنجاق اساس اولاراق، اونسوز دا چؤکمکده اولان دؤولت اقتدارینین ضعیف اولدوغو یئرلرده، بو وضعیتی فورصت بیلن غصب، سویغون، آدام اؤلدورمه و سایره مقصدلی سیلاحلی شخصلر و شبکه لر ده تاثیرلی اولموشلار. نتیجه ده بوتون طرفلری تاثیر ائدن بو آجی حادیثه لری باشلادان عونصور موسلمان خالق دئییل، دوشمنله امکداشلیق ایچینده حرکت ائدن و اؤزلرینه گؤره بیر میللی قورتولوش ساواشو مودتی باشلاتماسینی اومید ائدن سیلاحلی ائرمنیلردن هئیتی شبکه لرین، مودافیعه سیز و گوناهسیز موسلمان خالقا ایستیقامتلی ائتنیک تمیزله مه و قیرغین حرکتلری اولموشدور.

      قیاما قارشی قویما

      عوثمانلی دؤولتی، یاشادیغیمیز بوتون – خاریجی و داخیلی – الوئریشسیز شرطلره باخمایاراق، بو عدالتسیزلییه قارشی لازیملی و متناسیب بوتون سیاسی، دیپلوماتیک، حربی، قوللو، اینضیباطی و محکمه تدبیرلری آلماغا و اجرا ائتمه یه چالیشمیشدیر. اینضیباطی تدبیرلرین بیری ده، اؤلکه ایچینده توپلو کؤچ ائتدیرمه نی (mass relocation) اجرا ائتمه ک اولموشدور. بو سیرادا اورتایا چیخا بیلن آخساقلیقلار و پیس نتیجه لری قییمتلندیریلرکن، عوثمانلی دؤولتی نین، خاریجی و داخیلی دوشمنلری نین امکداشلیق ایله داوام ائتدیریلن آچیق و اؤرتولو هجوملار نتیجه سینده چؤکمکده اولان بیر دؤولت اولدوغو گئرچگی ده گؤز آردی ائدیلممه لیدیر. بوتون بو فاکتلارا باخمایاراق غرب،  ” یاووز اوغرو ائو صاحیبینی باسدیرار ” مثلی  کیمی، تورکیه نی و تورکلری سوچلاماقدادیر.

    تورک قورتولوش ساواشی، موسکو و قارص آنلاشمالاری

     بو حادیثه لرین سونراسیندا اینکیشاف ائدن تورک موستقیللیک ساواشی، میثاق میللی سرحدلری مضمونوندا شرق جبهه سینده، تورکیه-ائرمنیستان باریش آندلاشماسی (گومرو، ۲ دئکابر ۱۹۲۰) ایله نتیجلنمیش سرحد و نخجوانین خوصوصی وضعیتی قونولاری حل اولموشدور. همن سازیشده، بیرینجی دونیا ساواشی اثناسیندا ایشلنن جینایتلر، کؤچورولنلر، تضمینات طلبلری کیمی قونولاردا دا حؤکملر گتیریلمیش، عومومی عفوه علاوه  اولاراق، تضمینات طلبلریندن قارشیلیقلی اولاراق ایمتیناع ائدیلمیشدیر. آنجاق بو آندلاشما، ائرمنیستان داها سونرا سوئت لر طرفیندن ایشغال و ایلحاق ائدیلدیینه گوره تایید اولمامیش و اجرایا گیرمه میشدیر. بیر نئچه آی سونرا، تورکیه و سووئت روسیه علاقه لری چرچیوه سینده قونو تکرار موذاکیره ائدیلمیش، تورکیه-سووئت روسیه دوستلوق و قارداشلیق آندلاشماسی (موسکو، ۱۶ مارت ۱۹۲۱) ایمضالانمیشدیر. بو آندلاشما ایله تورکیه میللی سرحدلری تصدیق ائدیلمیش، نخجوانین خوصوصی وضعیتی راضیلاشدیریلمیش، اوّلکی موقاویله لرین اعتیبارسیزلیغی وورغولانمیشدیر. موقاویله اؤز چرچیوه سینده، جنوبی قافقاز جمهورییتلری ایله ده خوصوصی موقاویله لر ائدیلمه سینی اؤنگؤروب و هله ده اجرایی قوّه سی وار.

      موسکو سازیشی نین گره یی اولاراق یئنیدن آپاریلان دانیشیقلار نتیجه سینده، تورکیه ایله ائرمنیستان، آذربایجان و گورجوستان آراسیندا دوستلوق موقاویله سی (قارص، ۱۳ اوکتیابر ۱۹۲۱) ایمضالانمیش، موسکو آندلاشماسی ایستیثنا اولماقلا، اوّلکی دیگر موقاویله لرین اعتیبارسیز اولدوغو بیر داها تصدیقلنمیشدیر. قارص سازیشی ده تورکیه میللی سرحدلرینی تصدیقله مکدن، بو شکیلده تورکیه نین شیمال-شرق سرحدی دقیقلشمیش اولماقدا، نخجوانین خوصوصی وضعیتی تعیین اولوب و آندلاشما هله ده اجرایی قوّه سی وار.

    سؤزو کئچن قارص سازیشی نین ۱۵اینجی مادّه سینده،  « سازش طرفلریندن هر بیری بو موقاویله نین ایمضالانماسیندان درحال سونرا، قافقاز جبهه سینده کی  ساواش سببی ایله ایشلنن جینایت و جرملر اوچون او بیری طرف میلتلر نفعینه تام بیر عومومی عفو ائلان ائتمه بی عهده لرینه گؤتورورلر.»  حؤکمو یئر آلیر.

    تراژیک حادیثه لرین بیر قیسیمی ده، جنوب بؤلگه لرینده و فرانسا ایله امکداشلیق ایچینده حرکت ائدن سیلاحلی ائرمنی قروپلاری نین موسلمان خالقا قارشی قیرغینلاری سببی ایله اورتایا چیخمیشدیر. بو قونودا تورکیه و فرانسا آراسیندا آنکارادا، ۲۰ اوکتیابر ۱۹۲۱ تاریخینده ایمضالانان راضیلاشمانین ۵اینجی ماده سینه گؤره ده،  « سازش طرفلریین بوشالدیلاجاق تورپاقلاردا، بو تورپاقلاری ایشغال ائدر ائتمز، بیر عومومی عفو اعلان ائده جکلر. »  بو موقاویله همچنین، هله ده اجرایی قوّه سی وار .

  لوزان صولح موقاویله سی

      سون اولاراق، لوزان صولح سازیشینه (لوزان، ۲۴ اییول ۱۹۲۳) توخونماق لازیمدیر. بیر بوتون اولاراق بو موقاویله نین اساس مقصدی، ۱۹۱۴اینجی ایلدن بری شرقین یاشاییشینی پوزان ساواش وضعیتینه، قطعیلیکله سون وئرمکدیر. تمل قانونلار، دؤولتلرین موستقیللیک و امنیتینه حؤرمتدیر. لوزان سازیشی نین اینجی ماده سینه گؤره، (یونان خاریجینده کی ) سازش طرفی دؤولتلر، گره ک تورکیه ایله بو دؤولتلرین، گره ک، (حقوقی شخصلر داخیل اولماقلا) اونلارین میلتلرینین، ۱ آوقوست ۱۹۱۴ و (موقاویله نین اجرایا باشلاماق زامانی) ۶ اییون ۱۹۲۴ تاریخی آراسینداکی مودت ایچینده، گره ک ساواش حرکتلری، گره ک ال قویما ، موصادیره و یا ایستیفاده تدبیرلری اوزوندن دوغان، ایتگین، ضرر و زیانلار سببی ایله هر جور تضمینات طلبلریندن، قارشیلیقلی اولاراق وازگئچیبلر.

      ۷۴اینجی مادّه ده، ایقتیصادی حؤکملر مضمونوندا، تضمین موقاویله لری و بونا باغلی زامان آشیمی قونولاریندا، خوصوصی حؤکملر نظرده توتولموشدور. خلاصه، بیر سیقورتاچی (بیمه چی) ایله سونرادان دوشمن اولموش بیر آدام آراسیندا ائدیلمیش اولان حیات سیقورتا موقاویله لری، ساواش وضعیتی نین باشلاماسی یا دا او آدامین دوشمن اولماسی سببی ایله، اورتادان قالخمیش ساییلمیر. موقاویله نین ائدیلدیگی تاریخده بیر موتّفیق دؤولت وطنداشی اولان امکداشلیقلار ایله تورکیه میلتی آراسیندا ائدیلمیش اولان حیات سیقورتاسی موقاویله لری حاقیندا دا خوصوصی حؤکملر واردیر. آنجاق بو حؤکملر، تورکیه جمهوریتی نین، طرفلر آراسینداکی خوصوصی حقوق علاقه سیندن قایناقلانان مسئولیتی بوینونا گؤتورمه سی معناسینی وئرمیر. یالنیز، طرفلر آراسینداکی موقاویله لرین اعتیبارلیلیغی تصدیقلنمیش اولماقدادیر.

     لوزان صولح آندلاشماسیندا قونو ایله علاقه دار بیر باشقا مقررات، عومومی عفوین حاقیندا آچیخلاما و پروتکل (۵اینجی الحاقیه) حؤکملریدیر. بوندا اساس مقصد، شرقده صولحو پوزموش اولان حادیثه لرین اونوتولماسیدیر. تورکیه وطنداشلاریندان و بونا قارشیلیق دیگر سازش طرفلرینین وطنداشلاری ، تورکیه ده قالاجاق تورپاقلاردا ۲۰ نویابر ۱۹۲۲اینجی ایلدن اوّل، سیاسی و یا حربی سببلرله بو دؤولتلر اورقانلاریندا حبس اولانلار، تعقیب ده اولانلار و حؤکملو لر عومومی عفودن ایستیفاده ائده بیله جکلر. بو سببلرله وئریلمیش بوتون جزا حؤکملری قالدیریلاجاق و ایجرا ائدیلمکده اولان بوتون تعقیبلر دوردورولاجاقدیر.

  ایندی تورکیه جمهوریتی خالقی، بو حؤکملر و آتاتورکون اورتایا قویدوغو  « یورددا صولح، دونیادا صولح »  پرینسیپی چرچیوه سینده، بین الخالق جمعیتله آراسیندا یئنی بیر صحیفه  آچماق دوشونجه سی ایله حرکت ائدیر، یاخشی نیت و عهده وفا اصل لری گره یی ، تاریخی دئشمه مه دن، اؤز ایچینده اولا بیله جک میللی کین و نیفرت دویغولارینی آلولاندیرمیر. کدرلی اولان ، بین الخالق توپلومو، ائرمنی تبلیغاتلاری نین تاثیرینده قالاراق، تورکلرین بو معنالی سوسقونلوغونو – تاریخی گئرچکلری، حقوقی و اخلاقی مسئولیتی دفن ائدمه مکدن گله رک – تورکلرین گوناهکارلیغی قبول ائتدیکلری ایستیقامتینده شرح اولماسیدیر.

     گؤروندویو کیمی، تورکیه و ائرمنیستان آراسینداکی مسئله لر، قونویا خوصوصی (موسکو و قارص) آندلاشمالارلا (leges specialis) و حتّی لوزان صولح سازیشیندن اوّل قطعی اولاراق حل اولموشدور. حقوقی وضعیت بودور. بونون خاریجینده کی  بوتون ادعا و جهدلر، حقوقی دایاقدان محروم، تورکیه ایله سیاسی بیر اویغونلوق چیخاراراق، بین الخالق سیاسی تضییق یولو یله تورکیه نین یئنی بیر حقوقی تنظیمله مه یه راضی اولماسینی تامین ائتمک صورتی ایله نتیجه آلینماسی استراتئژیسینه دایانان ابتکارلاردیلار. نئجه کی لوزان صولح سازیشی نین موذاکیره سی پروسئسینده ده ائرمنیلر بنزری سیاسی جهدلرده ائتمیشدیلر، آنجاق بو جهدلری قبول اولونمامیشدی. حقوقی وضعیتده، بو گون ده بیر دییشیکلیک یوخدور. لوزان باریش آندلاشماسی، اوچونجو اؤلکه لر اوچون بئله قطعی نتیجه لر دوغوران بیر وضعیت آندلاشماسیدیر.

 ائرمنی  «سویقیریمی » ادعالاری نین آردینا و اونو دستکله مکده اولان بین الخالق ایجتیمایتین بؤیوک اکثریتی نین، یوخاریدا ایفاده ائدیلن سیاسی، حربی و حقوقی گئرچکلر حاقیندا معلوماتلاندیریلماسی لازیمدیر.

      آشاغیداکی قییمتلندیرمه لر، یوخاریداکی تعیین اولونالار گیزلی قالماق شرطی ایله آنلاشیلمالی و شرح اولونمالیدیر.

      سیاسی بیر موباحثه اولاراق ائرمنی سورونو: حقوقی چرچیوه

     تورکیه نین بو گون قارشی-قارشییا اولدوغو  « ائرمنی پروبلئمی »، بین الخالق حقوق (بیرلشیک میلتلر نیظامنامه سی، سرحد، تورپاق، تضمینات طلبلری و سایره.)، بین الخالق جینایت حقوقو (سویقیریم ادعالاری و سایره.) و بین الخالق خوصوصی حقوق (تضمینات طلبلری) باخیمیندان آراشدیریلا بیلر. خاریجی اؤلکه لرین مجلیس قرارلاری، قانونی مقرراتی، آبیده آچیلیشلاری و سایره، خاریجی اؤلکه لر اجرایی اقداملاری، بیر باشقا آراشدیرما قونوسو اولا بیلر.

      بو چرچیوه ده، ائرمنیستان و دستکچیلری نین تورکیه یه ایستیقامتلی ادعالاری نین و طلبلری نین، اوّلجه BMT (بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی )منشورو و BMT باش مجلیسی نین ۲۴« اوکتیابر ۱۹۷۰ تاریخلی و ۲۶۲۵ (۲۵ ) ساییلی»،   BMT منشورونا اویغون اولاراق دؤولتلر آراسیندا دوستجا علاقه لر و امکداشلیق حاقیندا بین الخالق حقوق قانونلاری بیاننامه سی   ایله «۲۳ مای ۱۹۶۹ تاریخلی »  BMT وین سازیشلر حقوقو موقاویله سی   باخیمیندان اینجه لنمه سی لازیمدیر.

   • بین الخالق عرف  و عادت حقوقو قایدالاری ایله بین الخالق حقوقون آمیر حؤکملری (jus cogens)،

  • BMT بین الخالق عدالت محکمه سی (ICJ) وضعیتی،

  • ۹ دئکابر ۱۹۴۸-جی ایل BMT- نین  « ژئنوسید(سویقیریم) جینایتلری نین قارشیسی نین آلینماسی و اونا گؤره جزا حاقیندا سؤزلشمه سی»  (اجرا تاریخی: ۱۲ یانوار ۱۹۵۱)،

  • ۲۶ نویابر ۱۹۶۸ تاریخلی BMT  ” ساواش جینایتلرینه و اینسانلیغا قارشی جینایتکارلیغا زامان آشیمی نین تطبیق اولونماماسی حاقیندا سؤزلشمه »  (اجرا تاریخی: ۱۱ نویابر ۱۹۷۰)،

  • BMT باش مجلیسی نین ۱۹۷۳-جی ایل تاریخلی و ۳۰۷۴ (XXVIII) ساییلی،  « موحاریبه  جینایتلری و اینسانلیغا قارشی جینایتلردن گوناهکار اولانلارین آرانماسیندا، توتولماسیندان، قایتاریلماسینی و جزالاندیریلماسیندان بین الخالق امکداشلیق قانونلاری »  قراری،

  • ۱۷ اییول ۱۹۹۸ تاریخلی بین الخالق جینایت محکمه سی (ICC) روم اساسنامه سی (اجرا  تاریخی: ۱ اییول ۲۰۰۲)،

  گؤندم و عومومی حقوقی چرچیوه نی مئیدانا گتیرن اساس تمل دوزنلمه لردیلر.

      توپلو کؤچ ائتدیرمه تطبیقلری نین دوغرو آیدین اولا بیلمه سی اوچون آیریجا، کؤچ (immigration)، سرحددن اخراج ائتمه (deportation)، سیغینما (refuge)، کؤچ ائتدیرمه / تهجیر (relocation)، سورگون (exile)، یئریندن ائدیلمه (internal displacement) آنلاییشلارینین معنالاری و فرقلری ده بیلینمه لیدیر. قیساجا ایفاده لازیم اولسا، ۱۹۱۵ده عوثمانلی دؤورونده ائرمنیلره تطبیق اولونان اینضیباطی تدبیر، سرحددن اخراج ائتمه دئییل، توپلوجا کؤچ ائتدیرمه (mass relocation) اولموشدور.

      بین الخالق جزا حقوقونون حیاتا کئچیریلمه سی باخیمیندان دا، اینسانلیغا قارشی جینایتلر، سویقیریم، قیرغین، ظولم، قیتال کیمی آنلاییشلارین دوغرو باشا دوشولمه سی لازیمدیر. قیتال، بیربیرینی اؤلدورمه، ووروشما، موحاریبه  (slaughter–battle) معناسینی وئریر.

     سویقیریم حقوقو

      ۱۹۴۸-جی ایل  BMT نین سویقیریم حاقّیندا کنوانسیونینین ایکینجی مادّه سینه گؤره، سویقیریم، – عیرقچی کین و نیفرتین ان اوست درجه سی اولماق اوزره – میللی، عیرقی و یا دینی بیر قروپون عضولرینی، تام او قروپون عضوو اولدوقلاری اوچون یوخ ائتمک حرکتیدیر. بو کنوانسیون دا، ایشتیراکچی دؤولتلره بو جرمی اؤز میللی قانون وئریجیلیگینده جینایت سایما و ایشلنن جینایتلری جینایت تعقیبی عؤهده لرینه گتیرن بیر بین الخالق راضیلاشمادان عیبارتدیر. ایشتیراکچی دؤولتلرین عؤهده لیگی، سویقیریم جینایتلرینی قارشیسینی آلماق، گوناهکارلاری جزالاندیرماق، جزا تعقیبینه کؤمکچی اولماقلا محدوددور. عومومی مقصد، بو صورتله گله جکده سویقیریم حرکتلری نین قارشیسینی آلماق اوچون، عکس حالدا مسئول شخصلرین تعقیب اولماسی و جزالاندیریلماسیدیر. سوزلشمه تضمینات حقوقو قونولارینی آیریجا و آچیقجا اله آلمامیشدیر. بو اؤلچو، کنوانسیونین ۹اینجی مادّه سینده کی  دؤولتین حقوقی مسئولیتی مضمونوندا قییمتلندیریلمکده دیر. کنوانسیون ، ۱۲ یانوار ۱۹۵۱ تاریخینده اجرایا گیرمیشدیر.

      ۱۹۶۸-جی ایل تاریخلی و زامان آشیمی مضمونلو BMT کنوانسیونی ایسه، سویقیریم گوناهلاری نین سوروشدورولماسیندا و تعقیبینده زامان آشیمی نین سؤز قونوسو اولا بیلمیه جگینی حؤکمه باغلاماقدادیر. بو کنوانسیون ۱۹۴۸-جی ایل کنوانسیونونون اجرایا  گیرمه تاریخین ده ییشدیریر.

    ۱۹۱۵-زامان باخیمیندان ۱۹۴۸ و ۱۹۶۸ موقاویله لری نین احاطه سی خاریجینده قالیر.

  خاریجی مجلیسلرین مؤوقعی

   ائرمنی سویقیریمی ادعالارینا باغلی خاریجی مجلیسلر تطبیقلری ایکی آیری ماهیتده اولابیلر . سیاسی قییمتلندیرمه ، بیانلار و حقوقی آکتلاری. سیاسی گؤروش و قییمتلندیرمه معناسینداکی حرکت و عملیاتلارین حقوقی باخیمدان مجبوری قووّه سی، معنا و اهمیتی اولمادیغی اوچون، بونلارا وئریله جک قارشیلیغین دا عئینی ماهیتده دیر، یعنی، تورکیه بؤیوک میلت مجلیسیینده ائدیله جک قارشی شرحلر و یا قونونون اورتاق کومیسیونلار و سایره  مؤوجود مئکانیزملر داخیلینده گوندمه گتیریلمه سی کیمی سیاسی رئاکسییالار اولماسی لازیم اولدوغو دئییله بیلر.

      بونا قارشیلیق، فرانسادا و یا سوئیس ده اولدوغو کیمی  ” قانون “  چیخاراراق تاریخی فاکتلاری تعیین ائتمه و صلاحیت وئرمک، بو شکیلده معیّن اولونان سؤزده حقیقتین ردّینی جینایت سایما، هر شئیدن اوّل دوشونجه و ایفاده آزادلیغی، علم و آراشدیرما آزادلیغی ایله باغداشدیریلماسی مومکون اولمایان تطبیقلردیر. بو کیمی تطبیقلرله، اولجه بو حرکت و عملیاتلارا همصحبت اولان / اولا بیله جک – ضرر چکمیش – کسلر علاقه دار اؤلکه حقوقو چرچیوه سینده موباریزه ائدیلمه سی لازیمدیر. بو شکیلده نتیجه آلینا بیلمه مه سی حالیندا، اینسان حقوقلاری حقوقو چرچیوه سینده بین الخالق محکمه یوللاری نین ایشلنمه سی سؤز قونوسو اولا بیله جک. بو مودّتده، دیپلوماتیک قوروما داخیل اولماغینان، دؤولت و قونو ایله علاقه دار غئیری-حؤکومت قورولوشلارینجا(NGO)، پئشه قورولوشلارینجا، بو کسلره هر جور دستک تأمین ائدیلمه لیدیر. لازیم اولدوغوندا، اینکیشاف ائتمکده اولان قطعی حادیثه لر مضمونوندا بو کیمی قانونلارا و بو قانونلارین تطبیق اولونماسینا قارشی سئناریولار حاضیرلانمالیدیر، سؤز قونوسو قانونون – حقوقا ضید اولاراق – تطبیق اولونماسی تأمین ائدیلمه لی، موباحیثه چیخاریلمالی، قونو قانونوئریجیلییه قارشی – آوروپا اینسان حاقلاری محکمه سی (AİHM) داخیل – بوتون محکمه یوللارینا موراجیعت ائدیلمه لیدیر. AİHM مضمونوندا، دؤولت موراجیعتی دا بیر باشقا واریانتدیر.

      شخصی حقوق علاقه لری

      سون زامانلاردا، ائرمنی اصیللی شخصلرین بعضی سیقورتا (بیمه) شیرکتلریندن تضمینات طلب ائتمه لری و آلمالاری، ائرمنی سویقیریمی نین قبول ائدیلمکده اولدوغو شکلینده شرح اولوناراق مطبوعاتدا ایشتیراک ائتمکده و تورک ایجتیماعیتی سهو معلوماتلارلا ایستیقامتلندیریلیر. حال بوکی خوصوصی حقوق علاقه سی، بو مضموندا چاتیلاجاق موقاویله لر و یا آلیناجاق موحاکیمه قرارلاری، یالنیز بونلارین طرفلری اوچون مجبوری خوصوصیت داشییار. مثلا، حیات سیقورتاسی باشلی باشینا بیر خوصوصی حقوق موقاویله سیدیر و یالنیز سیقورتا ائدن – شیرکت – ایله سیقورتالی شخص و یا میراثچیلارینی ماراقلاندیرار. بیزیم مدنیتیمیزده، سهو اولاراق، خوصوصی حقوقا باغلی موباحیثه لرین، حتّی ایداره حقوقو قایناقلی موباحیثه لرین بئله – چوخ واخت دا حل اولونماماسی، سورونجه مه ده بوراخیلماسی دوشونجه سی ایله – میللی محکمه اورقانلاری اؤنونه آپاریلماسینی اؤن گؤرور. غرب حقوق آنلاییشی ایسه تام ترسینه دیر و دوغرو اولان یاناشمادیر: اساس اولان، موباحیثه لرین محکمه یه گئدیلمه سینه گره ک قالمادان، طرفلر آراسیندا موقاویله ایله حل اولور. بو سببدن، محکمه دن قیراق حلّ پروسئسلری تنقید قونوسو ائدیلممه لیدیر. بورادا سؤز قونوسو اولان موقاویله اوچونجو طرفلری، مثلا تورکیه جمهوریتی دؤولتینی البته باغلامایاجاقدیر. بو قونولارلا علاقه لی اولاراق سونرادان مثلا سیقورتا شیرکتلرینجه تورکیه یه قارشی خاریجی محکمه لرده ادعا آچیلماغا تشبّوث ائدیلسه بئله، بیر دؤولتین سووئرنلیک صلاحیتلری نین ایستیفاده ائدیلمه سی باره ده قونولاردا، بین الخالق حقوق باخیمیندان، قایدا اولاراق تورکیه جمهوریتی دؤولتی نین، خاریجی دؤولتلرین صلاحیتیندن مصون اولدوغو خوصوصو اونودولمامالیدیر.

   ائرمنیستان و دستکچیلرینجه ایزله نیلن استراتئژی، تورکیه یه قارشی سیاسی و پسیکولوژی معنادا بیر کامپانییا آپاریلماسی، بین الخالق تضییق یارادیلماسی و  تورکیه نی دالی اوتورداراق  نتیجه الده ائدیلمه سی دیر.

      گئرچک بودور کی، ائرمنیستان و دستکچیلری نین بو گونه قدر تورکیه یه قارشی ایجرا ائتدیکلری کامپانییالار اوچون آییردیقلاری و خرجله دیکلری مالیییه قایناق، یاخشی نیتلی و الده ائدیله بیلر حقوقی ثمره لرین سرحدلری نین و اؤلچوتلری نین اونسوز دا چوخ کناریندادیر و اصل مقصدین حقوقی دئییل، سیاسی اولدوغو آسانجا آیدین اولا بیلمکده دیر.

      حقوقی گؤروشلر: کئچید دؤورو بین الخالق عدالت دیوانی نین (ICTJ) گزارشی

      آدینا نه دئییلیرسه دئییلسین، مؤوجود موباحیثه نین حلّی اوچون موختلیف فوروملاردا سعی لر و ایشلر داوام ائدیر. بونلاردان بیری، کئچید دؤورو بین الخالق عدالت دیوانینا حاضیرلادیلان ۴ فئورال ۲۰۰۳ تاریخلی طالع سیز راپوردور. دیوانا خوصوصی اولاراق وئریلن وظیفه  تعلیماتی داخیلینده معیّن اولونان گؤروش، ۱۹۴۸-جی ایل BMT کنوانسیونا اویغون اولاراق، فردلره و یا دؤولته قارشی، سؤز قونوسو حادیثه لردن قایناقلانان هر هانسی بیر حقوقی، مالیه و یا تورپاق طلبینده اولمایاجاق دیر. آنجاق دیوان، اؤزونو توتا بیلمه میش، وظیفه  تعلیماتی خاریجینه چیخاراق و  ” کنوانسیونون اجرا قابیلیتی اولسایدی “  شکلینده بیر فرضیّه یه اساسلاناراق، حادیثه لره قاتیلانلاردان بیر حیصه سی نین سویقیریم نیتی ایله حرکت ائتدیکلری نین دئییله ایفاده ائتمیشدیر.

  حقوقی باخیمدان، هر هانسی بیر ادعا کیمی، حقوقی بیر گؤروش ده باغلاییجی خوصوصیت داشیماماقدادیر.

      بین الخالق عدالت محکمه سی (ICJ)

     یوخاریدا توخونولان، سویقیریم ادعالارینا باغلی قونولار اساس اولاراق فردلرین جینایت مسئولیتلرینی ماراقلاندیرماقدادیر. بیر بین الخالق موقاویله اولاراق، ۱۹۴۸ و یا ۱۹۶۸ موقاویله لری نین حیاتا و یا ایضاح قایناقلانا موباحیثه لرین حلّی ایسه فرقلی بیر قونودور و بو مضموندا – دؤولتین حقوقی مسئولیتی داخیل – ICJ نین موحاکیمه صلاحیتی سؤز قونوسو اولا بیلر. بونا قارشیلیق، بیر سویقیریم گوناهی نین ایشله نیب ایشلنمه دییی و سایره ادعالار و طلبلر، ICJ نین وظیفه سینه و صلاحیتینه گیره بیله جک قونولار دئییل. چونکی ICJ بیر حقوق محکمه سی دیر؛ جزا محکمه سی ده ییل.

      ICJ نین موحاکیمه صلاحیتی نین دایاغی ۱۹۴۸ موقاویله سی اولدوغوندان، بو کنوانسیون ایسه گئچمیش دؤورلری قاپسامادیغیندان، ۱۹۱۵ حادیثه لری نین بو دیوان اؤنونه آپاریلماسی مومکون ده ییل.

    حاکیملیک

   موباحیثه نین حاکیملیک اوصولو ایله تحلیل ائدیلمه سی، ICJ قارشیسیندا حلّه بنزه ییر. طرفلرین راضیلاشماسی حالیندا، ۱۹۴۸ کنوانسیونون ۱۹۱۵ حادیثه لرینه تطبیق اولونماسی تأمین ائدیله بیلر ایسه ده، یوخاریدا ساییلان قونویا خوصوصی موقاویله لر حؤکملری یوخ ساییلامایاجاغیندان، بو اوصولون ده تطبیق قابیلیتی یوخدور.

      نتیجه

     ۱۹۱۵ده آنادولودا جریان ائدن، بیر قیام، دوشمنله امکداشلیق، خیانت و بو مودّتده یاشانمیش اولان قارشیلیقلی بیر قتل عام حادیثه سیدیر. قتل عام، دوشمنله امکداشلیق ایچینده کی  ائرمنی گروهلاری طرفیندن باشلادیلمیشدیر. عوثمانلی دؤولتی، سون درجه ده الوئریشسیز شرطلر آلتیندا و دؤولتین داواملیلیغی مقصدیله، بیر طرفدن قیاما و قیرغینلارا قارشی قویماغا چالیشمیش، اینضیباطی تدبیر اولاراق دا مشهور بیر  تهجیر (کؤچ ائتدیرمه) اجرا ائتمیشدیر. ائرمنی ادعالاری، سئچیلمیش بعضی حادیثه لرین تک طرفلی اولاراق، مقصدلی و ساپدیریلاراق بین الخالق ایجتیماعیته سویقیریم کیمی تقدیمینه اساسلانیر. بئله بیر یاناشما سهودیر، اخلاقا ضیددیر و نه حقوقی، نه ده اینسانی باخیمدان قبول اولونا بیلمز.

      دیگر طرفدن ائرمنیلر، اؤز ادعالارینا قارشی بوتون گؤروش و قییمتلندیرمه صاحیبلرینی، تضییق، تهدید، تئررور و سایره اوصوللارلا سوسدورماقدادیرلار. آمئریکا کنگره سینده زامان زامان گوندمه گتیریلمه سینه چالیشیلان  ائرمنی سویقیریمی قونولو قانونا قارشی، آرالاریندا پروفسورلار Dankwart Rustow ، Tibor Halasi-Kun ، J.C. Hurewitz ، خلیل اینالجیک، Avigdor Levy ، Stanford Shaw ، Frank Tachau ، Pierre Oberling ، Bernard Lewis ، Heath Lowry ، Justin McCarthy ، Alan Fischer و Roderick Davison ‘ون دا اولدوغو بیر قروپ علم آدامی نین یایدیقلاری بیلدیری(بیانیه) خاطیرلرده دیر. احساسی ائرمنی لرجه  ایجرا ائدیلن قورخدورما کامپانییاسی نتیجه سینده، بو آدلاردان اهمیتلی بیر حیصه سی  « سس سیزلشدیریلمیشدیر » .

  بین الخالق ایجتماعیتی، ۱۸۲۱ و سونراسیندا، باشدا یونانیستان’داکیلار اولماق اوزره، قافقازدا، کریمده و بالکانلاردا تورک-موسلمان خالقا قارشی حیاتا کئچیریلن قیرغینلارین قونوسونو دا عئینی واسواسیلیقلا آراشدیرمالیدیلار. ۱۸۷۷-۱۸۷۸اینجی ایلده روس اوردوسو و بولغار شبکه لری طرفیندن اؤلدورولن ۳۰۰٫۰۰۰ و یئرلریندن ائدیلن بیر میلیوندان چوخ تورک و موسلمانین عاقیبتی حاقیندا دا ناراحاتلیق داشیمالیدیر. آسالا تئررور تشکیلاتی طرفیندن اؤلدورولن تورک دیپلوماتلارینی اونودمامالیدیر. تاریخی حادیثه لردن اول، واقعی حادیثه لر اوزرینده چالیشمالیدیر: ائرمنیلرین خوجالیدا حیاتا کئچیردییی قیرغین بونلارا یالنیز بیر نمونه دیر. آذربایجان تورپاقلاری نین اهمیتلی بیر حیصه سینی ایشغال آلتیندا ساخلایان، تورکیه دن تورپاق طلب ائدن ائرمنیستانین بو سیاستی نین حاقلی، تورکیه نین قانونی رئاکسییالاری نین و تدبیرلری نین ایسه حاقسیز اولدوغونو ایفاده ائدن تنقیدلر و طلبلر بیر داها نظردن کئچیریلمه لی و دوزلدیلمه لیدیر. ائرمنیستانین بو تطبیقلری نین نه BMT نه ده OSCE (آوروپا گوونلیک و ایشبیرلیک تشکیلاتی)نین مقصدلری و پرینسیپلری ایله باغداشدیریلابیلمه سی مومکون اولا بیلمز.

  ائرمنی سورونو حقوقی دئییل سیاسی بیر اویوشمازلیقدیر. دیپلوماتیک اوصوللارلا حلّ ائدیلمه سی مومکون اولا بیلر. دوستجا جهد و اوزلاشما، اویغون دیپلوماتیک اوصوللاردیر. بو نؤقطه گیزلی قالماق شرطی ایله، تورکیه، گره ک ائرمنیستان، گره ک بین الخالق اجتماعیتین دیگر عضولری ایله اولان علاقه لرینده، گره یینه گؤره،  « قارشیلیقلیلیق»  (reciprocity)،  « میثیلله مه »  (retaliation) و  « ضررله جاواب » (reprisal)آنلاییشلارینی، قانونلارینی و اوصوللارینی تطبیق ائدمه یی باشارمالی، حاقلیلیغینی و دایانیقلیلیغینی گؤستره بیلمه لیدیر.

دکتر سادی چایجی

چئویره ن :جعفر افشارنیا

http://www.gunaskam.com

یوروم یازین

Back to Top