دیل سئچین

تورک موسیقی اؤزللیيی و یاشام فلسفه‌­سی ( بیرینجی بؤلوم) حمید جباری

اویان نیوز:  دینامیزم (کؤچ، حرکتلی­لیک)، دؤیوش (موباریزه)،  اوستونلوک ( شنلیک، غرور)

«شاید علت وجودی آن دو خصیصه، یعنی روائی بودن و مادی بودن آثار ترکان در این نکته نهفته باشد که ترکان نژادی در حال گریز از مرکز بوده­اند…سفر، روان مشترک ترکان است… حس سفر، روحیه روائی خلق می کند. اتفاقا این حس سفر، روحیه مادی  هم خلق می کند.»

(رضا براهنی، اسطوره صمد و موضوع زبان)

اؤزت

هئچ نه بوشلوقدان یارانمیر. آذربایجان میلتینین یارادیجی­لیغینا، تورک یارادیجیلیغی آچیسیندان باخیلمالی‌دیر. تورک یارادیجیلیغیندان آیری بو اینجه صنعت اؤز دیرینی ایتیره­جکدیر. آذربایجان موغامی، آشیق یارادیجیلیغی، اویونلار(رقص)، ماهنی­لاری ایچره تورک دینامیکلی­لییی، تورک دؤیوشو و اوغورو یاشاییر. دینامیزم، دؤیوش، آزادلیق مادی- مدنی تورک وارلیغیندا کدلاشمیش اوچ اؤزللیک­دیر. بو اوزللیکلرین قورولماسیندا ان اسکی تورک میفیک تفکورو بؤیوک رول اوینامیشدیر. تورک اسطوره­لرینده سعادت آختاریلیب تاپیلمالیدیر. بونون اوچون بیر کؤچ و یا یوروش گره‌کیر. تاپیلان سعادتین قورونماسی اوچون دؤیوشمک لازیمدیر. کؤچ، دؤیوش تورک میفیک تفکورونون قاچیلماز عونصورلریندن­دیر. سعادتین اینتیزاعی آختاریشی و یا قورولماسی تورک تفکورونه عایید دئیل­دیر. بونون اوچون فرم، فضا و مفهوم­، عینی یعنی گئرچک حیات  بحث­لریله فورمالاشمیشدیر. عینییت عونصورو قاباریلدیقجا، اینجه­صنعت گرچک دونیانین اولایلارینی آندیراجاق. بیزجه، بو ندنله  تورک دیلینده مجرد سؤز­لر آزدیر.

            دونیا تورک ادبییاتیندا، فولکلوروندا، آشیق ادبییاتی، افسانه­لری، ناغیل و میفلرینده موباریزه باشلیجا یئر توتموشدور. مدنییتین آدین چکدییمیز بو قوللاریندا، تورکلرین سیاسی تاریخی ایله یاناشی موباریزه­لرین و دؤیوشلرین گئنیش آلاندا باش وئردیینه تاریخی سندلر ثبوت­دور. ائپیک شعر و بوی، ائپیک طرزده اوخونوب ائپیک موسیقی­ایله سسلندیکده داها ائتگی­لی آلینیر. ائپیک سسلنمه اوچون شعرده، بویدا، اوخویانین سسینده و چالغیدا ان باشلیجا کوتله­نین  ائپیک فضا یاراتماق و قاوراماق پتانسیلی اولمالیدیر. تورک موسیقی­سینده دؤیوش، دینامیزمله بیر یئرده حیاتا کئچدیینین شاهیدییک. تورک موسیقی­سی بوتون باشقا تورک هنری یارادیجیقلاردا اولدوغو کیمی، ذهنییتینده یاخشی گؤردویو اوجالیق- یوکسک­لیک اوغروندا جان آتیر. اوغوردان دانیشدیق­دا، بو دویغو دؤیوش ویوکسه­لیش سونوجو اولاراق آشیلانیر. سانکی اؤزگورلوک – اوستونلوک قازانیلمش­دیر.

           دینامیزم هر آنلام دا، دؤیوشله بیرلشیب سوندا اوغور و آزادلیقلا سونجلانما منطیقی و دوشونجه­سی آذربایجان موسیقی­سینده قیرمیز خطله گئدیر. بیز بو تفکر و منطیقی حتی ان یانیقلی موغام کیمی آدلاندیردیغیمیز سه گاه دادا گؤرمکده­ییک.

           کلید سؤزلر: موسیقی، موغام، دینامیزم، دؤیوش.

گیریش

            چئشیدلی ارگانیسم­لر آراسیندا قارشیلیقلی آداپتاسیون باش وئریر و ارگانیسم­لر اؤز چئوره­لری­ایله آداپتاسیون یارادیر. بو گون اینسانلار آراسیندا بیر کوتله­نین آغ یا قارا دریلی، یادا بادام گؤزلو اولدوقلاری ارگانیسم­لرین چئوره­ایله آداپتاسیونون سونوجودور. هاوانین ایستی­لییی، سویوقلوغو، یاغیشین هانسی فصیلده و نئجه یاغماسی، ایلدیریم شاخماسی و باشقا دوغال قووه­لر ایلکین اینسانلارا فیزیکسل و روحسال ائتکی بوراخمیشدیر و بوراخماقدادیر. دوغال گوجلرین ائتکی­سینی اینسانلارین دوشونجه و یاشایش طرزینده آچیق آیدین گؤرمک اولور.

           هراولوس تاریخ بویو چئوره­ایله ایلگی­لی و دوغال گوجلرله باغلی ذهنینده سورولار یارانمیش و سورولاری جاوابلاندیرماغا چالیشمیش­دیر. چئشیدلی یاشام دورومو (جغرافیا دورومو)، چئشیدلی سورو، سوندا­ایسه چئشیدلی جاوابلارلا سونوجلانمیش­دیر.

            ایلکین اینسانلارین دوشونجه­سی یارانیشلا باغلی اولموشدور. انسان دونیانین، چئوره­نین و اؤز وارلیغینین نئجه یارانماسینا سورو وئریب و اونو جاوابلاندیرماغا چالیشمیشدیر. سورویا تاپیلاجاق جاواب­ایسه کوتله ساریدان مثبت قارشیلاندیقدا بؤیوک اؤنم و دیققتی اؤزونه جلب ائتمیشدیر. بئله اولدوقدا، سورو و جاوابلار کوتله­ مدنییت­ینین مادی- معنوی قایناق و یاتاغینا چئوریلیر. بو سورو و جاوابلار اوچاغ اؤز­  اؤنمینی گوستریرکی مین ایللرجه یاشاییر. سورو و جاوابلارلا اویغون، کوتله اؤز دیرلرینی قورور. میللتلر بؤیوک و گئنیش کوتله­لر حالیندا بو دیرلری کولتور ائله­جه مدنییت­لرینین هر اؤزرینده (فولکلور، بویلار، افسانه­لر،میفلر، ماهنی­لار، بنالار و یاشام اشیالاری…) یاشاتمیشلار. بو دوشونجه‌لر بعضا شیفره‌لنمیش حالدا یاشاماقدادیرلار. اؤرنک اولارق، اوغوزخان و بوز­قورد رولونو اوغوزنامه­لرده، دده­قورقود بویلاریندا، تورک اینانج، یاشام  و فولکلوروندا گؤرمک، هئچ­ده تصادوفی دئیل، بلکه اونون آردیجیل پروسه­سی اولاراق کولتور و مدنییت­ین بوتون قولاریندا یایلمیش­دیر. بواوزدن هر بیر اولوسون کولتور و مدنییت قوللارینی آرایارکن او اولوسون افسانه، میف و بویلارینی بیلمک گره‌کیر. بو ایشی گورمه­دیکده سونوج دوزگون اولمایاجاقدیر و شیفره‌لر دوزگون چؤزولمه‌یه‌جکدیر.

             ایلکین اینسانلارین ذهنینده یارانمیش ان اؤنملی سورولاردان، اینسانین نئجه یارانماسی، بو دونیادا و اؤلوموندن سونراکی طالعی باره­ده سورودور. بو سورویا جاواب اولاراق اینسان اوزون مرحله­لی بیر دوشونجه آخیمی کئچیرمیش، آمما سوندا هر اولوس باشقا اولوسدان فرقلی اولاراق اؤزونه مخصوص جاواب الده ائتمیش­دیر. تورکلرده ان ائتگیلی و قالارلی سونوج اینسان طالعی­نین، گله­جه­ینین اؤز الینده اولما سونوجو اولموشدور. اسکی تورک­لر آنلایشینا گؤره اینسان طالعی و گله­جه­یی  ائله اینسانین اؤز الینده­دیر. اینسانین اؤزونه و تانرییا باخیشی بو آرادا اؤزل اولاراق وورغولانمالیدیر. اینسانین اؤزگور و دونیانین قودرت و دیقت مرکزینده اولماسی گله­جه­یینه سوروملو و دونیایا اوستون باخیش آچیسیندان باخماغا امکان یارادیر.

             هون­لار چرخین دولانماسینی تانرینین دئیل، اینسانین اراده­سینه باغلاییردیلار. دوشونوردولر کی، چرخین دولانماسی داوام ائتدیریرسه، دئمه لی هر شئ­یه قادیردیر و بئله­لیکله، خریستیان وباشقا دین­لر تانریسینین عاجیز بنده­سی سایدیغی اینسان حاققیندا «تانری­دا اولا بیلر» قناعتینه گلیردیلر. (میر­علی سیداف، آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن) بو اوستون باخیش فلسفه­سی اینسانی یاشامیندا اؤزوندن یوکسک هئچ بیر گؤجه تابع اولمادان سوروملو گؤروردو.

             اؤلومله اوزلشرکن یئنی اینسان یاراتماق ایسته­یی اسکی تورک­لرده باشلیجا گؤروشلردن سایلیر. آذربایجاندا اؤلومه تسلیم اولونمامیش و همیشه اونا قارشی چیخیلمیشدیر. یوغ مراسیمی اؤلوم -اولوم آراسیندا دؤیوشدور. یوغ  تؤره­نینده ائپیک موسیقی و ماهنی اوخوما طرزینی نظردن قاچیرساق دا، اورادا اؤلموش اینسانین یئرینه یئنی­سینی یاراتماق موتیوی­وار. آدام اؤلوموایله باغلی(بو توره­ن اساسا ائل قهرمانینین اولوموایله کئچیریلرمیش)  قبریستانلیقدا کئچیریلن یوغ توره­نینده اؤلوموش آدامی  باسدیریلان چاغ ار-آرواد سئویشیر و اؤلموش اینسانین یئرینه یئنی اینسان یاراتماغالارینا سؤز وئریرلر. «آذربایجانین بیر سیرا بؤلگه­لرینده، خصوصیله کلبجرین آلمالی کندینده یوغ مراسیمینین بیر سیرا قالیقلاری بو گونه کیمی یاشاماقدادیر (بو یازی کلبجر اهالیسی ائرمنی­لرین قیرغینیندان قاباق رحمتلیک میر علی سیداف طرفیندن قلمه آلینمیشدیر). بو کندده اؤلونو گؤتورمه­میشدن قاباق اونون بیر طرفینده کیشی­لر، او بیری طرفینده قادین­لار دیز چؤکور و اللرینده کی دسمالی یئلله­یه –یئلله­یه کـُرایله «واوئیلا»،«حیئف،یازیق» (بیزجه، بو آز-چوخ سونرادان مراسیمه گلمه‌دیر- میر علی سیداف) دئییرلر. اؤلونو گتیریب کندین اورتاسیندا باسدیران­دان سونرا، یوغ مراسیمینده اولدوغو کیمی چالیب اوخویوب، رقص ائدیرلر.(میر­علی سیداف،  آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن)

           دلی دومرول عزراییل­یین قارشی­سیندا دورور. عزراییلین نه اولدوغونو بیلدیکدن سونرا عزراییلی ساواشا چاغیریر. آمما بو تانرینین خوشونا گلمیر:«باخ مه­ره ده­لی قاووات، منیم بیرلیگیم بیلمز، بارلیغیما(وارلیغیما) شوکر قیلماز. منیم اولو درگاهیمدا گزیب، منلیک (شخصیت، غرور، اؤزونو بینمک) ائلیه یه!” دئدی.( دده قورقود کیتابی)

           بورادا دا اوستون  دورومدا، اؤن پلاندا اولان اینسان، تانری حاکمیتینی گئنیش­لندیرمک ایسته­ین دینی دوشونجه­ایله اؤزله­شیر و بو عاجیزلییی، تابع چیلییی قبول ائتمه­ین دلی دومرول یوغ مراسیمینده اولدوغو کیمی اؤلوم قارشیسینا چیخماقلا یاناشی  یئنی دوشونجه­ایله بو اؤلومه قارشی دؤیوشه باشلاییر.

             اینسانین اوستون دورومونو تورک دیل فلسفه­سینده ده گؤرمکده­ییک. هر بیر دیل اؤز اولوسونون دونیا باخیشیندان و دونیانی نئجه دویماسیندان تؤره­میشدیر. اؤرنک اولاراق «اوچوروم» سؤزونو گؤتورسک، آلمان و روس دیللری بو طبیعت منظره­سینی «آشاغیدان یوخارییا» باخاراق آدلاندیرمیشلار. تورک­لر عینی منظره­نی «یوخاریدان آشاغییا باخاراق»، «اوچوروم» آدینی وئرمیشلر. (لاچین درگی­سی، دیل اوزل ساییسی) بوردادا اوستون دوروم اؤزونو گؤستریر. باشقا اؤرنک اولاراق آرتیرمالییام کی، «یوق» کؤکوندن دیلیمیزده دؤرد سؤزجوک یارانمیش­دیر. یوققوش، یوخاری، یوکسک. هر اؤچو اوجالیق و یوخاری آنلامینی ایفاده ائدیر. سونرالار یاخشی فورماسی تاپان یوقشو سؤزوده همن سؤزدندیر. یعنی تورک دونیا باخیشینا گؤره یاخشیلیق اوجالیقدا اولمالیدیر. بئله­لیکله یاخشی­لیق، یوخاریلیق و اوجالیقلا ایلگی­لیدیر.

            بورادا آذربایجان تورک موسیقیسی یازینین قونوسودور و بوگونکو ائله­جه کئچمیش یوزایللیک موسیقی دؤنمی ایچره آذربایجان تورک موسیقی گؤز اؤنونه چکیله­جکدیر. آذربایجان تورک موسیقیسی دئییلدیکده، آذربایجان موغاملاری (دستگاهلار، آز حجملی موغاملار، ریتمیک موغاملار…)، آشیق موسیقیسی (بویلار، ماهنی­لار…) سؤز قونوسودور. قوبوستان داش­جیزگی­لری، اسکی چاغلارا عایید کوزه­لر، زینت اشیالاری، …الیمزده ایکن دده­قورقود، فولکلور و گئنل اولاراق آذربایجان تورک هنر تاریخیندن سؤز آچاجاییق. بیز بورادا آذربایجان موسیقی تمللری اولان موغام و آشیق صنعتی اوزره دایاناجاییق.

آذربایجان موسیقی اؤزللیک­لری

     دونیا اولوسلارینین هنری یارادیجیلیغیندا بیری بیری­سینه اوخشار پارچالار چوخدور. آدین چکدییمیز اوچ اؤزللیک ­اثرین قورلوشو اولاراق سؤز قونوسودور و بونلاردان باشقا چوخلو اؤزللیکلری چئشیدلی موسیقی­لرده قابارتماق اولار اؤرنک اولاراق تورک موسیقی و گئنل اولاراق اینجه ­صنعتینده عینییت گئنیش آلاندا  دارتیشیلاسی قونولاردان بیریسیدیر. بو گئنیش قونونو باشقا مقاله چرچیوه‌سینده آراشدیرماق لازیم‌دیر. اونا گؤره کی بو قونو تورک اینجه صنعتینده ان یایغین اؤزللیکلردن‌دیر.

آذربایجان موسیقی­سینین باشلانیش، یوکسه­لیش و کولمیناسییا (یوکسک) پارچالاری اوچ اؤزللیک فضاسیندا گئدیر و بو اوچ اؤزللیک موسیقی اثرلرینین قورلوشونو تشکیل ائتمیشدیر. بونونلا باغلی بیر چوخ اثرلرین سونو اوغور قازانمیش، شادلیق، غرور و اوستونلوک دویغولاریلا بیتیر. بو اؤزللیکلر اثرین روحلاندیریجی دویغولارلا بیتمه­سینین ندنی­دیر. بیز بو غرور و سینمازلیغی ان کدرلی موسیقی آدلاندیردیغیمیز موغام، ماهنی و هاوالاریمیزدادا یاشاماقداییق. گؤستریلن کدر و حزن غرورلو بیر اینسان تیپینین سیماسیندا تصویر ائدیلیر. بیزجه بو تیپین تملی اسکی تورک میفیک تفککورو ساریدان قویولموش و تاریخ بویو فورمالاشمیشدیر.   بو اوچ اؤزللیک اؤزونو تورک هنری یارادیجیلیغیندا، تورک هنر تاریخینده داها قاباریق گؤسترمکده­دیر. هنری یارادیجیلیغین باشلانیش، یوکسلیش وان یوکسک پارچالاری واردیر. هر اوچ حیصصه یعنی  باشلانیش، یوکسلیش و کولمیناسییا فضالاری سؤز قونوسودور. آذربایجان تورک هنری یارادیجیلیغیندا ایسه یوکسه­لیش بیر دیرنیشله اوز-اوزه­دیر، بونونلا یوکسه­لیش دؤیوشله بیرگه باش وئریر و تورک موسیقیسی بوتون باشقا هنری یارادیجیقلاردا اولدوغو کیمی، ذهنییتینده یاخشی گؤردویو اوجالیق- یوکسک­لیک اوغروندا جان آتیر. اوغوردان دانیشیریق­سا، بو دویغو دؤیوش ویوکسه­لیش سونوجو اولاراق یارانیر. سانکی اؤزگورلوک، اوستونلوک قازانمیشدیر.

 آنلام بیز

یوروم یازین

Back to Top