دیل سئچین

دده قورقوت حیکایه لرينده قادينلار

اویان نیوز:

  “For most of history, anonymous was a woman.”

Virginia Woolf

ویرجینا وولف ، بیر چوخ توپلومدا  ” آنونیم “  اولاراق آدلاندیریلان ادبیاتین اصلینده قادینلار طرفیندن اوره تیلدیگینی ایره لی سورموشدور .وولف -ون بو ایدیعاسی قانیمجا دوغرودور، چونکو اسکی اینگیلیس ادبیاتینا  باخیلدیغیندا قادینلارا  ” پاسیف، اوسلو، خانیم خانیمجیق، ائوی نین قادینی “  کیمی  روللار یوکلندیگی گؤرولمکده دیر. ادبیات اثرلرینده قادینا  یاراشدیریلان بو کودلار قادینلارین آرخاسینی گئرچک حیاتلاریندا دا  بوراخمامیشدیر. اؤرنگین  ” ادبیاتچیلیق “  کیمی پرئستیژلی بیر مسلک -  قادینلارین هیستریک، گووه نیلمز و داها آز  ” آغیللی “  یاپیلاری گؤز اؤنونه  آلیندیغیندا- ارککلره لاییق گؤرولموش؛ کورئر بئل(Currer Bell)، جورج  الیوت(George  Eliot)، جورج ساند(George Sand) کیمی اؤنملی اینگیلیس ادبیاتی اوستادلاری ارکک آدلار  قوللاناراق اثرلرینی یاییملادا بیلمیشدیلر.

اینگیلیس ادبیاتی نین عکسینه، اسکی تورک ادبیاتی اثرلرینه، اؤزللیکله  دده قورقوت حیکایه لرینه باخیلدیغیندا قادینلارین   ارککلردن چوخ داها باغیمسیز داورانا بیلن، کیمی زامان اونلارا اوستون گلن، ساواشچی، جسارتلی و آغیللی کاراکتئرده اولدوقلاری و عاییله لرینه قارشی سون درجه صادیق داوراندیقلاری گؤرولمکده دیر. محمت کاپلان-ا گؤره، بونون سببی اسکی تورکلرین کؤچری یاشانتیلاریدیر زیرا کؤچری حیاتدا اینسان داییم حرکت حالیندا دیر، آیریجا کند و شهرلرین  ” استاتیک “  یاپیسینا صاحیب دئییلدیر و توپلوم  یا دا دین قادینلا ارکک آراسینا سیخی بیر  ” پرده چکمه میش ” دیر.

بو حیات طرزی نین سونوجو اولاراق دا توپلومدا قادینلار و ارککلر اوچون اؤنملی بیر دگر و قیستاس(معیار) اولاراق  ” قهرمانلیق “  -یعنی گوج قوووت گؤستریسی- قبول ائدیلیر. بولنت آری و ارجان کارا تکه ده دده قورقوت حیکایه لرینده  ” آلپ قادین تیپی “  اولدوغوندان بحث ائدر. بو کاراکتئرده کی  قادینلار،  ” قهرمان ” دیر،  ” چئویک ” دیر،  ” قورخوسوز ” دور،  ” صادیقدیر “  و ائشینی هر تورلو تهلوکه دن قورور.

کورشات اؤنجول ده  یونگ – ون  یاپدیغی  ” قادینلارین بیلینج آلتینداکی ارکیل یان “  اولان  ” آنیموس “  تانیمی یاردیمی ایله دده قورقوت حیکایه لرینده سالدیرغان و ساواشچی قادینلارین وارلیغینی تارتیشمیش، بونون سببینی حیکایه لرین اولوشوم دؤورونده کی  آتلی-کؤچری کولتورونون گتیردیگی چتین یاشام قوشوللارینداکی حیاتدا قالما دورتوسونه باغلامیش، آیریجا قادینلارین  ” ایده آل  ائش “  و  ” ایده آل آنا “  اولاراق تانیملانا بیله جکلرینی بلیرتمیشدیر.

گئنل اولاراق دده قورقوت حیکایه لرینده کی  قادینلارین یوخاریدا سؤزو گئچن  ” آلپ قادین تیپی “  و  “ایده آل ائش و آنا “  تانیملارینا پارالئل اولاراق گوجلو اولدوغو و ساواشچی، ارککسی ساییلابیله جک  “آنیموس “  اؤزللیکلر داشیدیغی، ارککلردن باغیمسیز داورانا بیلدیکلری، ارلرینی، اوغوللارینی قورویوب قوللادیقلاری و اونلارا هر زامان صادیق اولدوقلاری سؤیلنه بیلیر.

دده قورقوت حیکایه لری نین قام بوره بَی اوغلو بامسی بیرک و قازان بَیین اوغلو اوروزون توتساق اولماسی حیکایه لرینده کی  قادین کاراکتئرلر بانی چیچک و بویو اوزون بورلا خاتون دا باغیمسیز گوجلو و صادیق اولوب ساواشچی اؤزللیکلره صاحیبدیرلر و ایگیدلیکلرینی گرکدیگینده عاییله لرینی قورتارماق اوچون ده گؤسترمیشدیرلر.

ایلک اولاراق، قام بوره بَی اوغلو بامسی بیرک حیکایه سینده یوخاریدا بحث ائتدیگیم  ” آنیموس “  اؤزللیکلره صاحیب، گوجلو قوووتلی و ساواشچی قادین کاراکتئره اؤرنک اولاراق بای بیجانین قیزی بانی چیچک اولاراق گؤستریله بیلیر. بانی چیچک اؤزونو گؤرمه یه گلن بامسی بیرکدن ایلک باشدا کیملیگینی گیزله میش، اونون ساواشچیلیغینی تئست ائتمک اوچون اونونلا آت تپمیش، اوخ آتمیش و گولشمیشدیر. گئرچکده کیم اولدوغونو بامسی بیرک بو تئستلردن گچیب اؤزونو یئنیجه سؤیله میشدیر.

بو اولای، بانی چیچکین بیر  ” ارکک قوووتییله “  باشا چیخا بیله جگینی گؤسترمه سی نین یانیسیرا، اونون بیر ارککدن ایلک اؤنجه  ” ایگید ” لیک بکله دیگینی گؤسترمه سی یؤنویله ده اؤنملی دیر زیرا اؤزوده ان آز ارککلر قدر  ” ایگید ” دیر. آیریجا بامسی بیرک باباسینا اونا آلماسینی ایسته دیگی تعریف ائدرکن  ” من یئریمدن قالخمادان او قالخسین من قارا قوچ آتیما مینمه دن او مینسین، من دوشمانا وارمادان او مانا باش گتیرسین. ”  دئمه سی بامسی بیرکین بانی چیچکی ان آز اؤزو قدر  ” ارکک و ایگید “  گؤردوگونون، بانی چیچکین ده یونگ -ون آنیموس تانیمینداکی قادین تیپینه بنزه دیگی نین بیر قانیتیدیر. بانی چیچکین ساواشچیلیغینا و ایگیدلیگینه ائک اولاراق اونون  ” ایده آل ائش “  باغلامینداکی  “صادیق ” لیک اؤزل لیگیندن ده بحث ائتمک مومکوندور. بامسی بیرک اوزان قیلیغیندا بانی چیچکین چادیرینا گلدیگینده اونو عاییبلامیش، بونون اوزرینه بانی چیچک ده بامسی بیرکین بیله سینه وئردیگی اوزوگو هله ده ساخلادیغینی گؤسترمیشدیر. آیریجا  ” دلی “  اوزانا بئله جواب وئرمیشدیر:

” بیرک گئده لی بامبام تپه نین باشینا چیخدیغیم چوخ

قارغی کیمی قارا ساچیمی یولدوغوم چوخ

گوز آلماسی کیمی آل یاناغیمی ییرتدیغیم چوخ

” گئتدی گلمز بَی ایگیدیم، خان ایگیدیم بیرک “  دئیه آغلادیغیم چوخ. “

گؤرولدویو کیمی بانی چیچک چوخ گووه نیلیر بیر کاراکتئردیر، بیرکی صبرله بکله میشدیر و اونوتمامیشدیر.

قازان بَیین اوغلو اوروزون توتساق اولماسی حیکایه سینده کی  بویو اوزون بورلا خاتون دا سؤزونو ائتدیگیم گوجلو و ساواشچی قادین تیپینه وئریله بیله جک ایکینجی اؤرنکدیر. بورلا خاتونا  ” بویو اوزون”  دنمه سی تصادوفی دئییلدیر زیرا بویو اوزون بورلا خاتونون مزاری قیرخ آددیمدیر و شجره-ای تراکمه ده ده بورلا خاتون  ” بویو اوزون “  اولاراق آنیلماقدادیر.

بورلا خاتونون  ” قیرخ آددیملیق مزار ” ای اؤنملی ارککلر اوچون دگرلی و گرکلی بیر قیستاس اولان فیزیکسل بویوکلوگون اؤنملی قادینلار اوچون ده گئچرلی اولدوغونون بیر قانیتیدیر. دده قورقوت حیکایه لرینین سؤزونو ائتدیگیم قیسمیندا بویو اوزون    بورلا خاتون آخیندان دؤنن اری قازانین یانیندا اوغلو اوروزو گؤرمه یینجه قازانی بئله تهدید ائتمیشدیر:

” یوخسا قازان، آیاغیمدان چیزمه می آتاییم می؟

قارا دیرناغیمی آغ اوزونه چالاییم می؟

گوز آلماسی کیمی آل یاناقلاریمی ییرتاییم می؟

اوغول اوغول دئییب اینله یه ییم می؟ “

بویو اوزون بورلا خاتونون ارینه اولان بو تهدیدی گرکدیگینده ارینه قافا توتابیله جک جسارتی گؤستردیگی نین قانیتیدیر. بونا ائک اولاراق، بویو اوزون بورلا خاتونون اری قازان بَی اوروزون آردینا دوشوب کافیر اؤلکه سینه گئدیب دؤنمه مه سی اوزرینه اونلارا یاردیما گئدیشی بئله آنلاتیلماقدادیر:  ” بویو اوزون بورلا خاتون اوغلانجیغینی آنینجا یئرینده دوراماز اولدو. قیرخ اینجه بئللی قیز اوغلانییلا قارا آیغیرینی چکدیردی، همن میندی، قارا قیلیجینی قوشاندی.

   ” باشیمین تاجی قازان گلمه دی،  دئیه ایزینی ایزله دی گئتدی. “  بو ایفاده دن ده آنلاشیلاجاغی کیمی، بویو اوزون بورلا خاتون    دا قام بوره بَی اوغلو بامسی بیرک حیکایه سینده کی  بانی چیچک کیمی یاخشی آتا مینمکده و جسارتلی بیر شکیلده ساواشا بیلمکده دیر. بویو اوزون بورلا خاتون  ” کافیرین توغونو فیلیجلامیش، یئره آتمیش ” دیر، دیگر اوغوز بَیلرییله برابر اری قازانی و اوغلو اوروزو قورتارمیشدیر. دیققت چکیلمه سی گرکن بیر دیگر نوکته دا بویو  اوزون بورلا خاتونون ساواشا  ” قیرخ اینجه بئللی قیزاوغلانی “  (باکیره)  قاتیلماسیدیر. بو دا ساده جه بَی  خانیملاری کیمی اؤنملی قادینلارین دئییل، خیدمتکار قادینلارین دا آنیموس اؤزللیکلر داشیدیغی نین گؤسترگه سی اولاراق گؤستریله بیلیر.

بویو اوزون بورلا خاتونون وورغولانماسی گرکن بیر دیگر اؤزللیگی ده هم ایده آل ائش هم ده ایده آل آنا اؤزللیکلرینی داشیماسی و ساواشچی گوجونو بو یؤنده قوللانماسیدیر. اوغلو اوروز باباسییلا برابر گئتدیگی آخیندان گلمه یینجه اوروزون هارادا اولدوغو دردینه دوشموش، ارینه بد دوعالار ساوورموش، آللاها یالوارمیش و اوغلونو قاچیران کافیرلرین  ” دامارلارینی قوپارتدیرماغی “  گؤزه آلمیشدیر. بورلا خاتونون قازان بَیین آردیندان ساواشا گئتمه سی، قازان  بَیدن  ” باشیمین تاجی “  دئیه بحث ائتمه سی ده ارینه اولان صداقتی نین گؤسترگه سی اولاراق گؤستریله بیلیر. سونوجدا بویو اوزون بورلا خاتون چئویکلیگی، جسارتی، گوجو ایله عاییله سینی و دؤولتینی آیاقدا توتماغی باشارمیش لیدئر کاراکتئرلی، قورخماز بیر    قادیندیر. قام بوره بَی اوغلو بامسی بیرک و قازان بَیین اوغلو اوروزون توتساق اولماسی حیکایه لرینده کی  قادین کاراکتئر بانی چیچک و بویو اوزون بورلا خاتون قارشیلاشدیریلدیغیندا ایسه بویو اوزون بورلا خاتونون جسارت و ساواشچیلیق باخیمیندان داها اوستون اولدوغو گؤرولمکده دیر. بویو اوزون بورلا خاتون اوغلو اوروز و اری قازان بَی توتساق اولدوغوندا قیرخ اینجه بئللی قیز اوغلانییلا آیغیرینا مینیب قیلیجینی قوشانیب اونلاری قورتارماغا گئتمیشدیر و کافیری یئنمیشدیر. آنجاق بامسی بیرک بانی چیچک ایله گیرجگی گردک گئجه سی اسیر آلیندیغی سیرادا بانی چیچکین هرهانسی بیر ساواشچی اؤزل لیگی گؤرونمه مه مکده دیر. بانی چیچک  ” قارالار گئییب آغ کافتانینی چیخارمیش، گوز آلماسی کیمی آل یاناغینی چکیب ییرتمیش و آغلاییب سیزلامیش ” دیر. بامسی بیرکین توتساق اولدوغو اون آلتی ایل بویونجا اونا صادیق قالماسینا و اونون وئردیگی اوزوگو ساخلاماسینا  باخمایاراق بورلا خاتونا بنزر بیر قورتارما چاباسی ایچینه گیرمه میشدیر.  بانی چیچک کاراکتئری نین، بو آشامادا آنیموس اؤزللیکلرینی ایتیردیگی سؤیله نه بیلیر. بامسی بیرک ایله ائولنمه دن اؤنجه آتا مینن، اوخ آتان، گولَشن ساواشچی بانی چیچک، بامسی بیرک توتساق ائدیلدیکدن سونرا ساده جه یاس آشاماسیندا قادینلاردان بکلنن عادتلری یئرینه گتیرمیش، پاسیف بیر رولا بورونموشدور. بونون سببی بانی چیچکین هله   ” مورادینا ائرمه میش “   یعنی باکیره اولماسیندان، دولاییسییلا دا اوشاق صاحیبی اولماماسیندان، بیر باخیما  ” توی ” لوغوندان قایناقلانیر اولابیلیر. چونکو او دؤنمده اوشاق صاحیبی اولمانین قادینلار اوچون بؤیوک بیر مزییت ساییلدیغی بیلینمکده دیر. بویو اوزون بورلا خاتون ایسه آدیندان آنلاشیلاجاغی اوزره  ” خاتون ” دور، داها تجروبه لیدیر و بیر  ” اوغول “  بؤیوتموشدور. بو اوزدن ده داها آکتیف بیر رول اوینایابیلمکده و قرارلاریندا داها اؤزگور داورانابیلمکده دیر. گئنل اولاراق، بانی چیچکین بامسی بیرک توتساق ائدیله نه قدر ساواشچی و جسارتلی اولدوغونو آنجاق سونراکی قیسیمدا بو اؤزللیکلری آدینا بیر شئی قالمادیغی سؤیله نه بیلر. بونا قارشیلیق، بویو اوزون بورلا خاتون جسارتی و ساواشچیلیغی سایه سینده عاییله نین ارکک اویه لرینی قورتارمیشدیر.

سونوج اولاراق، دده قورقوت حیکایه لرینه باخیلدیغیندا قادینین ارککدن چوخ داها باغیمسیز داورانا بیلن، حتی اونلارا اوستون گله بیلن، ساواشچی، جسارتلی، چئویک و آغیللی اولدوقلاری و سون درجه صادیق داوراندیقلاری گؤرولمکده دیر. دئییشیک آراشدیرماجیلار بو قادین کاراکتئرلره  ” ایده آل ائش و آنا “  و  ” آلپ قادین تیپی “  آدلارینی وئرمیشدیرلر. دده قورقوت حیکایه لرینین قام بوره بَی اوغلو بامسی بیرک و قازان بَیین اوغلو اوروزون توتساق اولماسی حیکایه لرینده کی  بانی چیچک و بورلا خاتون دا  ” آلپ قادین تیپی ” نه و  ” ایده آل ائش و آنا “  قیستاسلارینا پارالئل اولاراق ساواشچی و صادیق کاراکتئرلردیر آنجاق بورلا خاتونون بانی چیچکدن داها فازلا آنیموس اؤزللیکلر داشیدیغی سؤیله نه بیلر.

کؤچورن : آیدا بیات

خاتون بلوگ

یوروم یازین

Back to Top