دیل سئچین

دونیا ادبیاتیندا قادینلار

اویان نیوز: دونیانی ایداره ائدن کیشیدیرسه، کیشینی ده ایداره ائدن قادیندیر. بشرین بو اینجه لیگی نین، عئینی زاماندا اوخشاری اولمایان سرتلیگی نین ادبیاتا گلیشی ده ماراقلی اولوب. لاکین، اونلار ادبی عالمده اؤز ایزلرینی قویا بیلیب. بو گون دونیا ادبیاتی نین آخارینی دییشن قادین یازارلارین یارادیجیلیق یولونا نظر سالاجاغیق. دونیا ادبیاتی نین قادین زیروه سیندن دانیشاندا ایلک جیغیری مهستی گنجوی یارادیجیلیغیندان باشلاییریق. آذربایجان ادبیاتیندا روباعی ژانری نین بانیسی ساییلان بو شاعیره دن دانیشدیقدا هر بیر آذربایجانلی فخر ائتمکده حاقلیدیر.  ” مهستی و امیر احمد “  الیازماسیندان آنلاشیلیر کی، او، ائرکن یاشلاریندا تانینماغا باشلاییر. آز سونرا شاهی-گنجه نین، یعنی سولطان محمدین ساراییندا تشکیل اولونان ضیافتلره، شعئیر مجلیسلرینه دعوت ائدیلیر. شاعیره تخمینن ۲۵-۲۶ یاشیندا ایکن امیر احمدله تانیش اولور. امیر احمد آتاسی گنجه خطیبی نین ایراده سی نین عکسینه مهستی ایله دوستلوق ائدیر و اونون یاشادیغی خارابات محلله سینه تئز-تئز قوناق گلیر. مهستی عؤمرونون موعین گونلری، آیلاری بلخ، مرو، نیشاپور، هئرات شهرلریله باغلی اولوب، او، بیر مودت مروده یاشاییب-یارادیب. لاکین، منبعلرده کی  معلوماتلار و اؤز شئعیرلری نین وئردیگی بیلگیلر اونو دوغما گنجه موحیطی ایله قیریلماز تئللرله قوووشدورور. شاعیر گنجلیک چاغلاریندا گنجه دن بیر نئچه ایللیک آیریلمالی اولوب، یارادیجیلیغی نین یئتکینلیک چاغیندا یئنیدن دوغما شهره دؤنوب و عؤمرونون سونونادک بورادا یاشاییب. ایللرین گتیردیگی زنگین تجروبه سی، شاعیرلیک ایستعدادی اولان مهستی عؤمرونون بوتون یاش مرحله لرینده اؤز شیرین صؤحبتی ایله ایسته نیلن مجلیسی بزه یه بیلردی.

یازیچی، ادبیات شوناس، ایجتیماعی خادیم، فیلولوگییا علملری دوکتورو، پروفئسسور عزیزه جعفرزاده ادبی فعالیته ۱۶ یاشیندا باشلاییب و  ” عزراییل “  آدلی ایلک حئکایه سینی ۱۹۳۷-جی ایلده  ” ادبیات “  قزئتینده چاپ ائتدیریب. ایلک کیتابی ۱۹۴۸-جی ایلده نشر اولونوب. عزیزه خانیمین نثر اثرلری اساسن تاریخی رومان ژانریندا یازیلیب. قادین یازار موعاصیر آذربایجان نثر تاریخینده بو ژانری یئنیدن حیاتا گتیریب. او، عئینی زاماندا، بیر تدقیقاتچی عالیم کیمی آذربایجان علمی قارشیسیندا تقدیرلاییق خیدمتلر گؤستریب. اونون کلاسسیک آذربایجان ادبیاتی نین، خوصوصیله ده شیفاهی ادبی ایرثیمیزین اؤیره نیلمه سی ساحه سینده گرگین علمی آختاریشلاری نین بهره سی اولان اثرلری همیشه علمی ایجتیماعیتین ماراغینا سبب اولوب. عزیزه خانیمین علمی-تدقیقاتلاری اونون ادبی یارادیجیلیغینا دا گوجلو تاثیر گؤستریب. یازیچی نین اثرلری آذربایجان دیلی نین صافلیغی و تمیزلیگی اوغروندا موباریزه نین باریز نومونه سینه چئوریلیب. عزیزه خانیم ادبی و علمی یارادیجیلیغی پئداقوژی فعالیتله اوغورلو بیر شکیلده علاقه لندیرمگی باجاریردی. علمی تدقیقاتچی کیمی بیر سیرا آشیق و شاعیرلرین اثرلرینی توپلاییب چاپ ائتدیریب کی، بونلارا  ” فاطما خانیم کمینه ” ،  ” کؤنول چیرپینتیلاری ” ،  ” آذربایجانین آشیق و شاعیر قادینلاری “  کیمی توپلولار داخیلدیر. اونون بیر چوخ توپلاییب چاپ ائتدیردیگی اثرلرین اساس حیصه سینی آنا و قادین مؤوضوسو تشکیل ائدیر کی، بونلار دا مؤلیفه رومانلاریندان آز شؤهرت گتیرمه ییب. عزیزه جعفرزاده نین آذربایجان علمی و ادبیاتی قارشیسیندا گؤستردیگی خیدمتلر یوکسک قییمتلندیریلیب. او، دؤنه-دؤنه موختلیف فخری فرمانلار،  ” خالقلار دوستلوغو “  اوردئنی و موستقیل آذربایجانین عالی موکافاتی -  ” شؤهرت “  اوردئنی ایله تلطیف ائدیلیب. آذربایجان رئسپوبلیکاسی پرئزیدئنتی نین فردی تقاودچوسو ایدی. آذرتئلئفیلم بیرلیگی اونون حیات و یارادیجیلیغی حاقیندا ۲ تئلئفیلم چکیب.

آذربایجانین گؤرکملی شاعیره-قادینی قاراباغین سونونجو حاکیمی مئهدیقولو خان جاوانشیرین قیزی، ایبراهی مخلیل خانین نوه سی خورشودبانو ناتوان کیچیک یاشلاریندان «قوران» آیه لرینی و دینی احکاملاری ازبرله مکله یاناشی، دونیوی علملرله ده تانیش اولوب. اون دوققوز عصرده کوبار عاییله لرین اوشاقلارینا بیر قایدا اولاراق دوغما دیلی ایله برابر، عرب و فارس دیلی، اونون صرفی-نحوی تعلیم ائدیلدیگیندن، خان قیزی دا بو دیللری اؤیرنه رک اونلارین واسیطه سیله کلاسسیک شئعیرین قایدا-قانونلارینی منیمسه ییب. او، لازیمی درجه ده بیلیک الده ائتدیکدن سونرا مونتظم صورتده موطالیعه ایله مشغول اولوب. داهی شرق شاعیرلرین اله دوشن نادیر کیتابلاری، قییمتلی الیازمالاری خورشیدبانونو کلاسسیک ادبیاتا باغلاییب. ناتوانین یارادیجیلیق فعالیتی تکجه شئعیرله بیتمیر. او، رسساملیقلا دا مشغول اولوب، نفیس ال ایشلری یارادیب. خان قیزی نین او دؤور قاراباغ ادبی موحیطی نین مرکزی ساییلان  ” مجلیسی-اونس ” اون یارانماسیندا دا خیدمتی اولوب.

کسکین سوژئتلی ژانرین اوستالاری چوخدیر، آما آقاتا کریستی، بو ساده اینگیلیس قادین دئتئکتیوین یئگانه کرالیچاسی ساییلیر. اونون رومانلارینی تانییانلار بریتانییا موزه سی نین قارشیسیندا ۱۹۲۰-جی ایلین توند گؤی رنگلی واقونونو گؤرسه لر تعجوب لنمزلر. بو یازیچی نین ان مشهور رومانلاریندا تصویر ائدیلن «ماوی ائکسپرئسس»دن بیریدیر. واقونا داخیل اولوب، رومانین قهرمانلاری ۱۲ نفرین یاشادیغی شراییطی گؤرمک اولار. بو، آقاتا کریستی نین اؤلومونون ۲۵ ایللیگینه حاضیرلانان خوصوصی ائکسپوزیسییادیر. سرگی یازیچی نین آرخئولوژی فعالیتینه حصر ائدیلیب. البتته، کریستی نین آرخئولوقلوغو رومانلاری نین اوغورویلا برابر توتولا بیلمز. یقین آرخئولوق و دئتئکتیو پئشه لری آراسیندا علاقه  چوخ بؤیوکدور. عاییله ده آقاتا کریستینی او قدر ده درراکه لی اوشاق سایمیردیلار. او، اوتانماق و چاشقینلیقدان ککله مکدن باشقا بیر شئی بیلمیردی. اوخوماغی دا فرقلی دئییلدی. او واختلار قیز اوشاغی نین اوخوماسی نه سه بیر آبستراکت آنلاییش ایدی، حتّی قیزلار مکتبه گئتمه یه ده بیلردی. کیچیک خانیملاری اره گئتمه یه حاضیرلاییردیلار. اونلار ناخیش وورما، موسیقی و رقصدن عیبارت «علملری» بیلسیدی بس اولوردو. آما یازییا خوصوصی فیکیر وئریلیردی، چونکی گله جک کاوالئرین مکتوبلارینا لاییقلی جاواب یازماغی هر بیر اینگیلیس لئدیسی یاخشی باجارمالییدی. ترسلیکدن آقاتانین یازیسی دا چوخ پیسییدی. عؤمرونون سونونا کیمی او، آرتیق تانینمیش یازیچی اولان واختلاردا بئله جیدی قرامماتیک سهولر بوراخیردی. بیر دفعه  دایه موشاهیده ائله دی کی، آقاتا تک قالاندا اؤز-اؤزویله دانیشیر. داها دوغروسو اؤزویله یوخ، باشقالاری نین گؤرمه دیگی موصاحیبله. آقاتانین آناسی حساب ائله ییردی کی، قیزلارا ۸ یاشیندان تئز اوخوماغی اؤیرنمک اولماز. بیر گون دایه اوزونده فاجیعه وی ایفادیله ۴ یاشلی قیزین آناسینا خبر وئریر کی، «قورخورام کی، مئم، میسس آقاتا آرتیق اوخوماغی بیلیر». بو آنا اوچون فلاکت ایدی! «آلیسا، مؤعجیزه لر اؤلکه سینده» اونون ستول اوستو کیتابی ایدی. آرتور کونان دویلون «ماوی کاربونکول» ائشیتدیگی ایلک دئتئکتیو رومان اولدو. محض او واخت بئینی نین هانسیسا بیر گوشه سینده اؤزونه سؤز وئردی: «نه واختسا من ده دئتئکتیو رومان یازاجام!».ایلک کیتابین قونورارینا ایسه آقاتا و حیات یولداشی ائو آلا بیلدیلر.

ویرجینییا وولف یازدیغی مودئرن رومانلارییلا دونیا ادبیاتی تاریخینه اؤز آدینی یازدیریب. ۲۰-جی عصرین ان یاخشی رومانلاری ایچینده اونون قلمه آلدیغی  ” دنیز فنری ” ،  ” یاکوبون ائوی “  ، ” پرده آرخاسی ” ،  ” اؤزونه عایید بیر اوتاق ” ،  ” گئجه و گوندوز ” ،  ” دالغالار “  تیپلی اثرلری مودئرن نثر نومونه لری حساب اولونور. ویرجینییا وولفون قادین یازارلارین مانیفئستینه چئوریلن  ” اؤزونه عایید بیر اوتاق “  اثرینده شئکسپیرین باجیسی ایله باغلی بیر حیصه  وار. ۱۹۴۱-جی ایلده دئپرئسسییایا دوشن وولف اینتیحار ائدیر. اؤلوموندن سونرا اونون ۲۶ دفترلیک گونده لیگی تاپیلدی. بو دفترلرده یازیچی نین ۲۷ ایل بویونجا دوشوندوکلری، حیاتی نین موختلیف آنلاری، یازاجاغی اثرلرین مؤوضولاری گئنیش شکیلده قئید ائدیلیب. بو قئیدلرده یازیچی، هم ده بیر اینسان اولاراق جمعیت حیاتینی، اینسان یاشامینی و بو اوزدن اؤزونون قارشیلاشدیقلارینی آچیق شکیلده گؤستریر، تحلیل ائدیر، نتیجه چیخاریر. هله ده دئییرلر کی، حیاتینی دییشمک ایسته ین قادین بو گونده لیکلری اوخومالیدیر.

 

یازان :کؤنول قالیب قیزی

  کؤچورن : آیدا بیات

 خاتین بلوگ

یوروم یازین

Back to Top