دیل سئچین

رئپرئسسييا قورباني مدينه خانيم قيياس بيلي

 اویان نیوز: محو ائدیلن سکسن مین آذربایجان ضیالیسیندان بیری 

 ” آذربایجان خالقی نین حقیقی فاجیعه سی ۱۹۳۶-جی ایلدن باشلاندی. خالق علئیهینه، خوصوصیله ضیالیلار علئیهینه جزا تدبیرلری ۱۹۳۷-۳۸-جی ایللرده داها دا آمانسیزلاشدی، حاکیمیتده اوتورموش دؤولت قولدور دسته سی گؤرونمه میش وحشیلیکلری سومباتووون، بورشووون، گئراسیمووون، سینمانین، شِرین، قریقوریانین، مارکاریانین، قالستیانین، اوهانئسیانین، آوانئسیانین و اونلارین آتاکیشییئو کیمی نؤکرلری نین و غئیریلری نین الی ایله تخمینن ۷۰-۸۰ مین آذربایجان ضیالی نوماینده سی – عالیم، یازیچی، آرتیست، موعللیم، گنج، دین خادیمی، سووئت و پارتییا ایداره سی امکداشی، حربچی – بیر سؤزله، بوتون دوشونن بئیینلر، غئیری-عادی تفککور صاحیبلری بیر اوجدان محو ائدیلدیلر. تک بیرجه خاریجی دیل بیلن شخصلری ده قیریردیلار. اؤلوم و جزا ماشینی دایاناجاقسیز و فاصیله سیز ایشله ییردی. هر بیر  ” خالق دوشمنی “- نه  ” محکمه “  زامانی آنجاق ۱۵ دقیقه  واخت آیریلیردی… باکیدا بوتون بو قولدور تریبونال ایجلاسلارینی ویشینسکی نین موعاوینی، بشر اؤولادی نین قاتیلی ماتولئویچ اؤز ال آلتیلاری زاریانوو و ژیقورلا بیرگه آپاریردی. بیز آنجاق باکیدان دانیشیریق! کیم دئیه بیلر کی، آذربایجانین کند رایونلاریندا بو فؤوقعاده اوچلوکلرین خوصوصی ایجلاسلاری نین قرارلاری ایله نئچه مین گوناهسیز محو ائدیلمیشدیر؟ خوصوصی دوشرگه لره سورگون ائدیلمیش  ” خالق دوشمنلری “  نین عاییله عوضولری نین تخمینی سایینی کیم دئیه بیلر؟.. ” .بو سؤزلر گؤرکملی آکادئمیک ضییا بونیادووون  ” قیرمیزی تئررور “  کیتابینداندیر.دوغرودان دا، ۱۹۳۷- ۱۹۳۸-جی ایللر آذربایجان زاقافقازییادا ان چوخ درین ذکالارین، دوشونن بئیینلرین محوینه یؤنلن رئپرئسسییا و دئپورتاسییا قوربانلاری نین اؤن سیراسیندا اولدو. بونلارین ایچریسینده یالنیز کیشیلر دئییل، چوخلو سایدا آذربایجان قادینلاری دا وار ایدی. بئله خانیملاردان بیری معاریف خادیمی، پئداقوق، ژورنالیست، ترجومه چی مدینه خانیم  قییاس بیلی اولوب. آذربایجانین ایلک معاریفپرور قادینلاریندان بیری، گؤرکملی پئداقوق و ایجتیماعی خادیم مدینه خانیم قییاس بیلی (وکیلووا) ۱۸۸۹-جو ایلین آپرئلینده قازاخ قزاسی نین سالاهلی کندینده دونیایا گلیب. معاریفپرور مئهدی آغا وکیلووون عاییله سینده دوغولموش مدینه خانیم ایلک دینی-دونیوی تحصیلینی والیدئینلریندن، سونرالار تیفلیسده  ” موقدس نینا “  پئداقوژی مکتبینده آلمیشدیر. عؤمرو بویو معاریف و مدنیتین اینکیشافینا چالیشمیشدیر. قازاخ و گده بَی بؤلگه لرینده مکتبلر تشکیل ائتمیشدیر. ۱۹۰۶-جی ایلده سالاهلی کندینده ایلک روس قیز مکتبینی آچمیشدیر. بو، زاقافقازییادا ایلک قیز مکتبی اولموشدور. ۱۹۱۸-جی ایلده قازاخ قزاسی کند مکتبلری نین اینسپئکتورو ایشله میشدیر. ۱۹۱۹-جو ایلده عاییله حیاتی قورموش، ایکی قیزی، بیر اوغلو دونیایا گلمیشدیر.

  ۲۰-جی ایللرین آخیرلاریندا باکییا کؤچن مدینه خانیم بورادا یاشادیغی منزیلده کورسلار تشکیل ائتمیشدیر. سونرا آذربایجانلی قیزلار اوچون دارالمعلمات-قیز مکتبلری اوچون ایبتیدای صینیف موعلیملری حاضیرلایان ایلک پئداقوژی تحصیل اوجاغینی یاراتمیشدیر. سونرا باکیدا اورتا مکتبلرده، کند تصروفاتی اینستیتوتوندا موعللیملیک ائتمیش، آذربایجان دؤولت طیبب اینستیتوتوندا آسسیسسئنت وظیفه سینده چالیشمیشدیر.

  هدفده اولان وکیلوولار نسلی نین بیر عوضوو

  او،  ” شرق قادینی “  ژورنالی نین یارادیجیلاریندان بیری کیمی ساوادسیزلیغا قارشی موباریزه یه قوشولموش، ترجومه چیلیک فعالیتی ایله آردیجیل مشغول اولموشدور. صمد وورغون آ.س.پوشکی نین  ” یئوگئنی اونئگین “  منظوم رومانی نین پوئتیک ترجومه سی اوزرینده چالیشارکن اونون تؤوصییه لرینه قایغی ایله یاناشمیشدیر. روس اوخوجولاری اونون ترجومه سی ایله م.س.اوردوبادی نین  ” دومانلی تبریز ” ، ابولحسنین  ” یوخوشلار “  رومانی ایله تانیش اولموشلار.

  ۱۹۳۶-جی ایلین دئکابر آیی نین ۸-ده ۱۷۴۷ ن-لی اوردئره اساسن حبس ائدیلیب. ۸ سئنتیابر ۱۹۳۷-جی ایله کیمی ۱۲ دفعه  دیندیریلمیشدیر.

  ۱۹۳۶-جی ایلین ۱۰ دئکابریندا لئیتئنانت پلاتونوو و سئرژانت اوقانئزوو طرفیندن کئچیریلن دیندیریلمه دن:

  سوال: ایستینتاق موعین ائدیر کی، سیز غئیری-لئقال عکس اینقیلابچی موساواتچی تشکیلاتی نین عوضووسونوز. بونو بوینونوزا آلیرسینیز؟

جاواب: یوخ، بوینوما آلمیرام.

 سوال: سیز شخصن موساواتچیلاردان کیمی تانیییرسینیز؟

  جاواب: موساواتچیلاردان آشاغیداکیلاری تانیییرام: وکیلوو رحیم – داییم اوغلو، موساوات پارلامئنتی عوضوو ایدی. عکس اینقیلابچی موساواتچی فعالیتینه گؤره سورگونده ایدی، ۱۹۳۴-جو ایلده سولووکی کونسلاگئریندن قاییداندان سونرا اؤزونو اؤلدوردو؛ وکیلوو ایسفندییار – آتامین عمیسی اوغلو، سولووکی کونسلاگئرینده سورگونده ایدی، ۱۹۳۶-جی ایلین نویابریندا قاییدیب؛ وکیلوو ذکریییه – داییمدیر. کونسلاگئرده ایدی، سورگوندن ۱۹۳۶-جی ایلده قاییدیب؛ وکیلوو(باهارلی) محمد حسن، سورگونده ایدی؛ رحیموو عبدولحسن – موعلیمدیر.

  فئورالین ۸-ده کئچیریلن یئددینجی دیندیرمه دن:

  سوال: ایستینتاق موعین ائدیب کی، سیز حبس اولوندوغونوز گونه دک عکس اینقیلابچی مؤوقئعده اولاراق سووئت حاکیمیتی علئیهینه موباریزه ائدیردینیز.

 جاواب: بونو ردد ائدیرم.

  سوال: سیزی موساواتچیلارلا نه باغلاییردی؟

  جاواب: بیزیم بیر میلتچی نظریمیز، قوهوملوغوموز و بو آداملارین مدنیتی…

۱۹۳۷-جی ایل سئنتیابرین ۸-ده مدینه خانیم آخیرینجی اون ایکینجی دیندیریلمه زامانی موستنطیقین:  ” ایضاح ائدین گؤرک، آذربایجان عکس اینقیلابی میلتچی تشکیلاتلا سیزین عکس اینقیلابی علاقه نیز کونکرئت اولاراق ندن عیبارت ایدی؟ “  سوالینا یئنه ده ردد جاوابی وئرمیشدیر.

  همین گون ایستینطاقین بیتمه سی حاقدا پروتوکول ترتیب اولوناندا قییاس بیلی مدینه خانیم رسمی ائلان ائتدی کی، اونون ایستینطاقا هئچ بیر علاقه سی یوخدور، موساوات فیرقه سینده اولماییب و عکس اینقیلابی میلتچی تشکیلاتلا علاقه سی یوخ ایدی. سون قرار – گوللـه لنمه حؤکمو

  آنجاق بوتون بونلارا باخمایاراق، ۱۹۳۷-جی ایلین سئنتیابرین ۲۳-ده ترتیب اولونموش ایتتیهامنامه ده آشاغیداکیلار یازیلمیشدیر:  ” آذربایجاندا سووئت حاکیمیتی هله برقرار اولمامیشدان اول مدینه خانیم قییاس بیلی موساوات پارتییاسی نین فعال عوضوو اولوب، م.ا.رسولزاده و موساواتین باشقا گؤرکملی باشچیلاری ایله سیخ علاقه سی وار ایدی. آذربایجاندا سووئت حاکیمیتی قورولاندان سونرا قییاس بیلی یئنه ده موساواتچی مؤوقئعیینده قالیب، باکیدا اولان غئیری-لئقال عکس اینقیلابی موساوات تشکیلاتلارینا داخیل ایدی و باهارلی محمد حسن، وکیلوو رحیم و باشقالاری طرفیندن رهبرلیک ائدیلن غئیری-لئقال موساوات مرکزی ایله علاقه  ساخلاییردی. همین تشکیلاتین ۱۹۲۷-جی ایلده لغو اولونماسیندان سونرا مدینه خانیم قییاس بیلی اؤز اطرافینا عکس اینقیلابی روحدا گنجلری توپلاییردی. ۱۹۳۰-۳۳-جو ایللرده قییاس بیلی ایراندا اولان موساواتچیلارلا غئیری-لئقال علاقه  ساخلاییردی. حبس اولونانا کیمی قییاس بیلی مدینه خانیم سووئت حؤکومتیله موباریزه مؤوقئعیینده قالیب، عکس اینقیلابی-میلتچی تشکیلاتی نین عوضولری روحوللا آخوندوو، بکیر چوبانزاده و باشقالاری ایله علاقه  ساخلاییردی. گؤستریلنلره اساسن قییاس بیلی مدینه خانیم مئهدی قیزی ۱۸۸۹-جو ایلده بی عاییله سینده دوغولموش، دول، طیبب اینستیتوتونون موعلیمه سی،  آذربایجان SSR CM ۷۲ و ۷۳-جو مادده لری ایله تقصیرلندیریلیر. موتتهیم قییاس بیلی اؤزونو قیسمن موقصیر حساب ائتدی. ایضاح اولونانلارا اساسن، ۱۳۵۰۶ ن-لی ایستینطاقی  بیتمیش حساب ائده رک قییاس بیلی مدینه خانیمین ایشی آذربایجان XDIK نزدینده اولان خوصوصی اوچلویه وئریلسین ” . آذربایجانSSR XDIK نزدینده کی  اوچلوگون ۱۹۳۷-جی ایل سئنتیابرین ۲۶-دا کئچیریلن ایجلاسین پروتوکولوندان چیخاریش.

  ائشیدیلدی: آذربایجان SSR CM - نین ۷۲ و ۷۳-جو مادده لری ایله تقصیرکار ساییلان قییاس بیلی مدینه مئهدی قیزی نین ۱۳۵۰۶ ن-لی جینایت ایشی. قرارا آلیندی: قییاس بیلی مدینه خانیم مئهدی قیزی املاکی موصادیره ائدیلسین، گوللـه لنسین. ۱۳۵۰۶ ن-لی جینایت ایشی نین ۲۰۲-جی ورقه سینده کی  آکتدان چیخاریش:  ” آذربایجان SSR XDIKخوصوصی اوچلوگون ۱۹۳۷-جی ایل ۲۶ سئنتیابر تاریخلی، ۴۵ یاشیندا اولان قییاس بیلی مدینه خانیم مئهدی قیزی نین گوللـه لنمه سی حاقدا قراری ۱۹۳۷-جی ایل سئنتیابرین ۲۸-ده گئجه ساعات ۰۱٫۲۵-ده یئرینه یئتیریلمیشدیر. باش لئیتئنانت سوخانوو ” . مدینه خانیم قییاس بیلی حاقیندا چیخاریلمیش عدالتسیز حؤکم ۲۴ آوقوست ۱۹۵۶-جی ایلده آذربایجان عالی محکمه سی نین جینایت ایشلری اوزره محکمه کوللئگییاسی طرفیندن لغو ائدیلمیش و اونا برات وئریلمیشدیر.

  بو دا آمانسیز رئپرئسسییا توفانیندا محو ائدیلن، یاریمچیق قویولان داها بیر ضیالی آذربایجان قادینی نین آجی طالعیی…

کؤچورن: آیدا بیات - خـــــاتـــــون بلوگفا

یوروم یازین

Back to Top