دیل سئچین

مقاله لر

شرقین شرف شهری تبریز

%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d9%87%db%8c%d9%85-%d8%b3%d8%a7%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%a7%d9%86

اویان نیوز:

ابراهیم رشیدی (ساوالان)

تاج الدین علیشاه امرییله گؤیلره اوجالدیلمیش ارک قالاسی، مین ایله یاخیندیر بو سئحیرلی شهرین سیمگه‌سینه چئوریلیب و اونون سئحیرلی یؤنلرینی هر تاماشاچی‌نین اوزونه چکیر. هله چوخ قدیملر، ونیزیالی باربارو، ونیزیالی کونتارینی، فیرانسالی شاردئن و باشقا مسلمان اؤلکه‌لردن بو شهره قوناق گلن اینسانلار بو قالانین عظمتی اؤنونده باش اَییبلر، آما بو شهرین و بو بینانین سیرر و سئحیرلرینی اؤیرنمک اوچون آزجا اولموش اولسا دا تاریخه باش وورمالیییق.

یئددی یوز ایل اؤنجه ائلخانلی قازان‌خان حاکیمییته کئچندن سونرا، تبریزین اطرافیندا یئنی حصار چکمک حاققیندا امر وئریلیر. بو حصارین ائنی اون گز و اوزونلوغو اَللی دؤردمین آددیم نظرده توتولموشدور (تاریخ وصّاف، ص ۳۸۶). ونیزیالی کونتارینی تبریزده اولارکن شهرین پالچیقدان- مؤهره‌دن هؤرولموش دیواری اولدوغونو بیلدیریر(کونتارینی، ص۱۳۵). تبریزین شمال شرقینده حصارین ایچینده، رشیدالدین فضل‌الله شهرجیک سالدیرمیشدی. بو شهرجیک ربع رشیدی و شهرستان رشیدی آدلانان ایکی حیصه‌دن عبارت ایدی. سوبای و عاییله‌سیز شخصلر ربع‌ده و عاییله‌لر ایسه شهرستاندا یاشاییردیلار. ربع رشیدیده اوتوز مین ائو، ایگیرمی‌دؤرد کاروانسارا، مین بئش‌یوز توکان، و بیرنئچه باشقا بینالار وار ایدی. بوندان علاوه شهرجییین هر ایکی بؤلمه‌سینده اوچ مرتبه‌لی کاروانسارالار، مچید، بازار، حامام، ضرابخانا، یئددی‌مین طلبه‌سی، دؤود یوزاَللی معلمی اولان عالی مکتب تیپلی اؤیرتیم مرکزی وارایدی(ربع رشیدی و اونون تاریخی اهمیتی، ص ۵۵-۶۳). قازان خان دا شهرین غربینده، آجی چای ساحیلینده شام آدلانان یئرده شهر سالدیریب آدینی قازانیه قویدو (جامع التواریخ، ص ۴۱۴). تبریزین اورتاسیندا خواجه شمس‌الدین محمد جوینی صاحب آباد آدلی بؤیوک بیر مئیدان سالدیرمیشدی (روضات الجنان، ص۵۶۸). شهرین اهالیسی و اطراف ماحاللاردان گلن کندلیلر همین مئیداندا چادیر قوراراق اؤز ماللارینی ساتیردیلار. سونرادان اورادا توکانلار تیکیلیردی. عینی واخت اوتوز مین تاماشاچی توتان بو مئیداندا آغ قویونلو حؤکمداری اوزون حسن‌ین قارشیسیندا هر جمعه گونو جاناوار اویونو نمایش ائتدیریلیردی؛ بلکه هله ده یادگار قالان قورد مئیدانی ائله همن نوماییشلرین ایزلریدیر. شاه اسماعیل بو مئیداندا قوپوق اویونو تشکیل ائدیردی. بو اویوندا یئره باسدیریلمیش هؤندور بیر آغاجین اوستونه قیزیلدان دوزلدیلمیش آلما قویاردیلار. او قیزیل آلمانی، آت چاپا- چاپا اوخ ایله ووروب سالان شخص، یاریشین غالیبی ساییلاراق اؤدول آلاردی. جاناوار اویونلاریندان سونرا، خوروز، اؤکوز و دیگر حئیوانلاری دؤیوشدورردیلر. ونیزیالی سیاح باربارو(ص.۶۴) و ونیزیالی تاجیرآنونیم (ص. ۴۲۲) هابئله فیرانسالی عالیم شاردئن(ص. ۴۰۷) بو تؤرنلری یاخیندان گؤروب و اونلار حاقدا بیلگیلر وئرمیشلر. همین مئیداندا گولش یاریشلاری و ایدمانین دیگر نؤوعلری ده گؤستریلیردی. ونیزیالی کلاویخونون یازدیقلارینا گؤره جلایری حؤکمداری سلطان اویس همین مئیداندا ایگیرمی مین اوتاقدان عبارت اولان دؤولتخانا آدلی بیر بینا تیکدیرمیشدی (کلاویخو، ص. ۱۶۲)، هشت بهشت سارایی، اوزون حسن مچیدی بومئیدانین کناریندا یئرلشیردی. شاردن-ه گؤره شرق اؤلکه‌‌لرینده اَن گؤزل و گئنیش مئیدان کیمی شهرت تاپمیش و اساسی اوزون حسن طرفیندن قویولموش قیصریه، اوستو اؤرتولو و سککیز کونجولو ایدی. اونون اوستو گونبذ و تاغلا اؤرتولموشدو. بو بازاردا قیمتلی ماللار و جواهرات ساتیلیردی(شاردئن، ص. ۴۰۴) مین‎اوچ‌یوزایگیرمی‌بیرینجی میلادی ایلده، ایتالیانین پئردئنون شهریندن تبریزه گلمیش اودریک، بو شهرین ثروت و تجارتی حاقدا بئله یازیر: تبریز شاهانه شهردیر. تجارت باخیمیندان دونیادا تبریزدن یاخشی شهر یوخدور. چونکو یئر اوزونده ائله مال تاپیلماز کی، تبریز آنبارلاریندا همین مال اولماسین. شهرین یئرلشدییی قونوم دا چوخ یاخشیدیر. اونا گؤره کی، دونیانین هر یئریندن آداملار تجارت اوچون اورایا گلیرلر. تبریزده یاشایان خیریستیانلار منه دئدیلر کی، شاهین بو شهردن الده ائتدییی گلیر، فیرانسا کرالی‌نین فیرانسادان الده ائتدییی گلیردن چوخدور(حسن جوادی، ص ۱۳۴). تبریزده بؤیوک و گئنیش باغلار دا وار ایدی. اوزون حسن طرفیندن اساسی قویولموش باغ نصریه و سلطان یعقوبون تیکدیردییی باغشمال بو گونون بؤیوک پارکلاری ایله یاریشا بیلردی. باغشمالدا چوخلو آردیج، چینارآغاجی، چئشیدلی گوللر اکیلمیشدی. اون آلتینجی عصیرده قاضی احمد قمی، بو باغی جنته اوخشادیب؛ فضلی اصفهانی اورانین قیزیل گوللرینی جنت چیراغینا بنزتمیشدی. اون یئددینجی عصیرده کاتب چلبی، تبریزی باغچالار ایچریسینده شهر آدلاندیرمیشدی. باغشمال نوبار محله‌سینده یئرلشمیشدی. اوزون حسن اوغلو مقصود بَی بو محله‌ده چوخلو بینا او جمله‌دن مقصودیه مچیدینی تیکدیرمیشدی. مقصودیه مئیدانی و مقصودیه محله‌سی اونون آدی‌ایله باغلیدیر. شاردئنین یازدیغینا گؤره تبریزده اوچ یوز کاروانسارا وار ایدی. بونلارین اَن کیچیگینده عینی واختدا اوچ یوز نفر گئجه‌له‌یه بیلردی. کاروانسارالار اساسن ایکی مرتبه‌لی ایدی. اولیا چلبی تبریزده مین یئتمیش اعیان سارای اولدوغونو بیلدیرمیش و اونلاردان امره‌قیز محله‌سینده الله‌وئردیخان سارایی، ری محله‌سینده روستم خان سارایی، اوزون حسن مچیدی یانیندا پیر بوداق سارایی‌نین آدلارینی قئید ائتمیشدیر(اولیا چلبی سیاحتنامه‌سی، ص.۲۴۸). بو حصارلار، مئیدانلار، مچیدلر و کاروانسارالار، باغلار و اعیان ائولرین اورتاسیندا هامیسیندان قدیم اولان و همه‌شه بیر اوزوک قاشی کیمی پارلایان ارک قالاسی ایدی. شهرین زنگین بازارلاری همه‌شه چاپولچولاری تحریک ائدیب تبریزه یورومه‌یه هوسلندیرن زامان ارک قالاسی موباریزلر و شهر قوروقچولارینی باغرینا باسیردی و بو سئحیرلی شهری بیر داها قورویوردو، آما بو قالا ایندی اؤزو قوروقچو مؤحتاجیدیر. مشروطه گونلرینده موجاهیدلر بیر توپ آراباسینی قالخیزیب ارکین باشینا قویموشدولار. او توپ آراباسی هر زامان آتش آچاردی. یاغی‌لار حیس ائدیردی گؤیدن ایلدیریم چاخیر. بو دا تبریزین باشقا بیر سئحیری و سیرری. یاغی‌لار گئدیب اؤز ائللرینده سؤیله‌ییردی تبریزده گونشلی گونلرده ده ایلدیریم شاخار.

 بو شهرین ایندی نه‌لری وار؟

بو گون اینسانلار چوخلو شهرلره گئدیرلر؛ چوخلو گزمه‌لی یئرلری گؤروب سونرا تبریزه گلیرلر؛ بلکه ده سفرلرینی تبریزدن باشلاییب هر یئری گؤرندن سونرا بو دوغما دیارا قاییدیرلار. آما نه‌یه قاییتدیقلارینی اؤزلری ده بیلمیرلر. نم هانسی شاعیر دئییب دونیانی گزدیکده تبریز. تبریزین باشقا شهرلرله قیاسدا نه‌لری وار؟ هانسی مئیدانلاری؟ هانسی مدنییت سارایلاری؟ و هانسی موزئیلری؟ توز اولوب گؤیلره گئدن هشت بهشت سارایی؟ اوتانجیندان پاساژلار آرخاسیندا گیزلنن گؤی مچیدی؟ ییخیلمیش حسن‌شاه مچیدی؟ ایپک یولونون تام اورتاسیندا یئرلشن یول‌آیریجی؟ سوموکلو باغی؟ مفلوک اینسانلار طرفیندن گؤی تانریسینا اعتراض یوموروغو کیمی قالخان ارک قالاسی؟ بوگونکو تبریزین تای-توش شهرلرله قیاسدا هئچ نه‌یی یوخدور. هئچ نه‌یی.

کولتور آداملاری نه ائتمه‌لیدیرلر؟

یوسیف وزیر چمن‌زمینلی اَن سئودیگیم یازارلاردان بیریسی‌دیر. اونون «قان ایچینده» رومانی اون سککیزینجی عصیر قاراباغ خانلیغیندا باش وئرن حادیثه‌لری، هم جمعی هم فردی شکیلده ماراقلی تصویر ائتمیشدیر. تاریخی حادیثه‌لرین، اینسانلارین فردی حیاتلارینا تاثیرینی اؤیرنمک منه داها یارارلی اولور. آما من یوسیف وزیری مین‌دوققوزیوزاوتوزدؤردونجو ایلده، استالین دیکتاتورلوغونون ان آغیر و قورخونج گونلرینده، ادبیاتیمیزین ایلک تاریخی-فلسفی- اوسطوره‌وی رومانینی یازدیغینا گؤره داها سئویرم. «قیزلار بولاغی» آدلی روماندا قهرمان قیزلار بولاغی اطرافینا فیرلانیر. قوچ طایفاسی ایله بیرگه یاشاییر، یئل اولوسو و ایسکیت‌لر آراسیندا یاشاماق تکجه ناغیل قهرمانینی یوخ بلکه اوخوجونو دا اوچ مین ایل اؤنجه‌یه، ساکا حؤکمداری تارقی‌تای گونلرینه، او اسرارلی تاریخه قایتاریر. دوغما خالقینین طالعی و تاریخی، یوسیف وزیری عؤمرو بویو دوشوندورموش، او بو خالقین منشأیینی، اوزاق زامانلارین قارانلیغیندا ایتن کؤکلرینی آراییب آختارییب ساکا و ایشغوز اولایلاری و شخص آدلارینی قیزلار بولاغیندا اؤزونه مخصوص بیر شکیلده عکس ائتدیرمیشدیر. کسینلیکله ارکین ییخیلماسی تبریزین ییخیلماسیدیر. بوتون سیررلری، مچیدلری و حصارلارییلا بیرلیکده. بیز، بوایشه ایذن وئرمه‌مه‌لیییک، آما نئجه کی تبریزین میندن آرتیق تاریخی ائوی، اوچ‌یوزه یاخین تاریخی مچیدی، ربع رشیدی‌سی، اوچ‌یوز ایلدن آرتیق بوتون میللی تؤرنلریمیزه ائو صاحیبلییی ائدن صاحب‌آباد بوگونوموزه گلیب چاتمادی؛ بلکه بو اؤزوموزدن اولان اؤزگه‌لر، ارک قالاسینا دا یاشاماق ایمکانی وئرمه‌دی. او زامان اونو نئجه یاشاتماق اولار؟ اورهان پاموک بوتون تاریخی سندلری آراشدیریب قدیم استانبولون نئجه اولدوغونو اؤیره‌نیر، سونرا اونو رومانلاریندا یاشادیر. اورهان پاموکون اورتا عصیرلر استانبولوندان باشقا یازی قونوسو یوخدور دئسک بلکه ده یانیلمامیشیق. قدیم استانبول بو گونکو یئددی تپه اوستونده قورولموش شهر کیمی گؤزل دئییلدی؛ آما پاموکون یازیلاریندا ائله گؤزل و ائله دقیق تصویر اولورکی، ایتیب باتمیش اثرلر ده اوخوجونون ذهنینده تزه‌دن جانلانیر. ساکا شاهزاده‌سی بوقاتای یوسف وزیرین رومانییله بیزه یئتیشدی؛ آما شرقین شرف شهری اولان تبریز شهری و اونون تایسیز تاریخی اثرلری اینجه صنعتده نه قدر اؤزونو گؤستریب؟ صاحب‌آباد مئیدانلاریندا قورولان قورد نماییشلری هئچ ده ایتالیان گلادیاتورلاریندان دیرسیز دئییل. بو اویونلار بو گونه‌دک، نئچه فیلمنامه‌نین قونوسو اولموش؟ کاتب جامی‌نین یازدیقلارینا گؤره اون‌دؤردونجو عصیرده تبریزده لیلی مجنون حامامی وار ایمیش. بو حامامین اطرافیندا یارانمیش سئوگی داستانلاری و اونو ایچینده کئچیریلن بی-گلین اویونلاری بیر چوخ یئرلرده اینسانلار آراسیندا دیلدن دیله دولاشیرمیش. بو داستانلاری نماییش کیمی ایکران ائتمک کولتور آداملارینین همتینه باغلیدیر. ارک قالاسی بو گونه کیمی شئعیرلر، نماییشلر و رومانلار قونوسو اولسایدی بلکه هئچ بو گون اونو ییخماق ممکون اولمازدی. شاه اسماعیلین توپوق اویونوندا اشتراک ائدن گنجلرین فردی یاشاملاری او تاریخی اولایا قاریشیب اوخوجویا وئریلسه‌یدی بو گون اوندان بوقدر خبرسیز دئییلدیک. اوزون حسنین جاناوار نماییشلری و ارکین باشیندان چاخان ایلدیریم میثالی توپلار یازارلار و ادیبلری گؤزله‌ییر. البته ارکین بو گونکو دورومو دا اینجه صعنتین قونوسو اولمالیدیر. ربع رشیدیده یاتان معتادلار و گؤی مچیدین اطرافیندا اوتورموش قیز جهیزی وئرمکدن عاجیز تقاعدلوکده اولان قوجالارین فردی دویغولاری آذربایجانین بوگونکو تاریخی آشاماسینا باغلاناراق آنلام تاپاجاق.

یوروم یازین

Back to Top