دیل سئچین

فارس جبهه میللیچیلری نین تاپیندیقلاری محمد مصدق

اویان نیوز: فارس جبهه میللیچیلری نین تاپیندیقلاری محمد مصدق السلطنه اینگیلیس و آمریکا منافعینه خیدمت ائتمیش فراماسون مو، یوخسا بیر چوخلاری نین خیال ائتدیکلری میللی شخصیت؟

محمد مصدق السطنه نین شخصیت باخیمیندان کیم اولدوغو و نه ائتدیگینه داییر فراماسون مسلکی نین نه اولدوغونو و ایران ممالیکی محروسه سینده نه زاماندان ایشه باشلادیغینی و نه اوچون اینگیلتره منافعینه ایران ممالیکی محروسه سیندن اولان بیر چوخ فراماسونلارین خیدمت ائتمک مجبوریتینده قالدیقلارینی آچیقلاماق لازیم گؤرونور.

 فراماسون

 فراماسون اینگلیسچه freemason و آلمانجا Freimaurer “آزاد بنّا، داش یونان ایشچی باشی”. freemason دئییمی ۱۸٫ یوز ایل کیلیسالارا داش یونان ایشچیلره باشچیلیق ائدن و ایش بیلن شخصه وئریلمیش آد ایمیش – ایشچی باشی. بو سؤزون فارسچا فراماسون یازیلماسی اینگیلیسچه اولان واریانتیندا -free سؤزجوگونو آلمانجادا frei- (fray) واریانتی ایله بیر آرایا گتیره رک فارسچا “فرا-” + -ماسون= فراماسون” دئیه اویدورما بیر سؤزجوک اورتایا قویموشلار. اینگیلسچه “”freemasonry و آلمانجا “Freimaurerei” Deismus (لاتینجه dues “الله” سؤزجویونه باغلی) دئیه بیر دونیا گؤروشونو ایچرمکده دیر. بو گؤروشه اساساً دونیانی یارادان وار، آنجاق بو یارادان دونیاداکی باش وئرمیش و وئره جک اولایلارا هئچ بیر اتگی و تأثیری یوخدور. بو گؤروشه اینانان اینسانلارین اولوشدوردوقلاری محفیللر اینگیلیسجه freemasonry و آلمانجا Freimaurerei آدلاندیرمیشلار. بو گؤروش صاحابلاری اینسانلارین ذاتی اخلاق دگرلرینه اساسلاناراق بیر اینسانچیل حرکتی اولوشدورمالیدیرلار. دئمک، اینسانلیغین ذاتی اخلاق دگرلرینه اؤنم وئره جکلر دئیه بو محفیللره باغلی اولان انسانلار اؤزلرینی “فراماسون (آزاد بنّا (منظور توپلوم اوچوندور)” آدلاندیرمیشلار.

 فراماسونری

 یون آیی نین ییرمی دؤردو ۱۷۱۷ ایلینده لندن شهرینده فراماسون محفیللری بیرله شیرکن فرانسه، آلمان مملکتلرینده ده فراماسون محفیللری وار ایمیش. ۱۷۱۷ میلاد ایلینده مودئرن فراماسونلوق لندن شهرینده رسمی بیچیمده اورتایا چیخمیش. او تاریخدن باشلایاراق فراماسونلار یون آیی نین ییرمی دؤردونو “یوحنّا گونو” دئیه بایرام کیمی آغیرلایارلار (عزیزلرلر).

 فراماسون محفیلی نین هدفلری:

 ۱٫                 آزادلیق: آزادلیق مسئله سی گئرچکلشمه لیدیر (حیاتا کئچمه لیدیر).

۲٫                 ائشیتلیک (برابرلیک): اینسانلار آراسی صینیف آیریمی یاپیلمادان قانون قارشیسیندا ائشیتلیگه (برابرلیگه) واریلمالیدیر (یئتیشیلمه لیدیر).

۳٫                 قارداشلیق: امنیت، گوونج، مالی کؤمک، سورون یوکلنمک (مسئولیت داشیماق) و بیر بیرلری ایله اورتاق دیل تاپماق یولو ایله قارداشلیغا واریلمالیدیر (یئتیشیلمه لیدیر).

۴٫                 آنلاییش: فعال بیچیمده باشقالارینی ائشیتمگه چالیشماق و دوشونجه آیریلیقلارینا آنلاییش گؤسترمک ایله آنلاییشا واریلمالیدیر (یئتیشیلمه لیدیر).

۵٫                 اینسانلیق: اوسته سؤز قونوسو اولان بوتون آنا تمللر اینسانلیق قونوسونو (موضوعسونو) ایچریرلر.

 فراماسون محفیلی نین هدفی بو پرینسیپلری گونلوک یاشاییشلاریندا یاشاماق و دونیادا یاخشیلیغی گوجلندیرمکدیر (گونون موضوعسو) اولمالیدیر.

فراماسون محفیللری نین سیمگه سی و  علامتی

 فراماسون محفیللری نین سیمگه سی پرکار و گؤنیه دن عیبارتدیر. پرکار محفل و فراماسون توپلومونو، گؤنیه ایسه بنّالیغی (فراماسونلارین اؤز توپلوملاریندا اوینایاجاق روللارینی) تمثیل ائدر.

   آشاما (مرحله)

 فراماسونلوق ۳ آشامایا (مرحله یه) بؤلونه رک گؤی-یوحنا (ماوی-یوحنا) فراماسونلوغو آدلانار. بو ۳ آشاما آشاغیداکیلاردیر:

۱-          اؤیرنجی

۲-          یولداش

۳-          اوستاد

فراماسونلوقدا سیلسیله یوکسکلیگی دئییل، شخصیتین گلیشمه سی اوچون گئدیلن یولون اؤلچوتو (اندازه سی) بلیرله نر.Untitled-1

اؤیرنجیلیکده اؤزونو تانیما سورجی بوتونلشر. شخص اؤز یئترسیزلیگی ایله تانیش اولار. بئله لیکله بو یئترسیزلیکلر تانیناراق آرادان قالدیریلار. اؤیرنجی سیمگه سی چیگ داش (خام و یونولمامیش داش) اولاراق قبول اولونموشدور. بللی بیر سورجدن سونرا شخص یولداشلیق (همراه) آشاماسینا (مرحله سینه) یوکسله رک آلتی گئن اولوشدوران داش (سنگ مکعب) سیمگه سینی الده ائتمیش اولار. زامان گئدیشی ایله یولداش اؤزونه حاکیم اولمانی منیمسه یه رک یونولموش اینسالیق معبدینه قویولاجاق داش بیچیمینی آلدیقدان سونرا اوستادلیق آشاماسینا یوکسلمیش اولار. اوستادلیغین سیمگه سی تابلو (Reißbrett) دئیه تانینمیشدیر. اوستاد گرک اینسان یاشاییشی نین کئچری (فانی و موقتی) اولدوغونو بیله رک هر هانکی بیر معبدی بوتونلشدیره جک اؤز سیمگه سینی اؤرنک (نمونه) ائتمه گه چالیشسین.

 فراماسون محفلینده گئییم سیمگه لری

۱٫     فیته (لنگ)

۲٫     بویون آسقی سی (آویز گردن)

۳٫     الجک (دستکش)Seite97

 قارشیداکی شکیل، آوروپادا ۱۸٫ یوز ایل فراماسونلوق محفلی نین عضو قبول ائتمه تؤرنلریندن (مراسیملریندن) بیر  اؤرنکدیر.

بو گئییملره بنزر گئییملری ایران ممالیکی محروسه سینده کی فراماسونلوق محفللرینه باغلی اولان شخصیتلر ده فراماسون محفلینده گئییرمیشلر.  اسماعیل رائین “فراماسونری و فراموشخانه در ایران” آدلی یازدیغی دؤرت جیلدلیک کتابدا دا شخص اولاران بئله تصویرلره او جمله دن سیدجمال الدین  اسدآبادی افغانی نین تصویرینه یئر وئرمیش.

 سیاست

حزب سیاستی یئریتمک، مذهب یوخسا میللیتلر اوزره قارشی دورما یاراتماق و اختلاف سالماق فراماسونلوق اؤیرنیمینه گؤره یاساق ساییلار. بو قاداغا فراماسونلوغون اسکی قانونلاریندا دا یازیلی اولاراق ایفاده اولونموشدور. فراماسونلوغون اسکی قانونلاری لندن شهری نین بؤیوک محفلی طرفیندن James Anderson واسیطه سی ایله حاضیرلانمیش و ۱۷۲۳ ایلینده یایینلانمیش و بوگونه دک بوتون فراماسون محفللری نین اساس قانونو ساییلار. عضولره خیطاب اولاراق اساسنامه لرده اوخویوروق:

“…یارالاما عملی و آزاد دانیشمانین قارشیسی آلینما احتیمالی اولارسا، سیز گرک هئچ نه ائدیب، دئمه یه سینیز. دئمک، بو عمل بیزیم بیرلیگیمیز اوچون ضررلی اولاراق بیزی هدفیمیزدن اوزاق سالابیلر. بو ندنلره (سببلره) گؤره محفلده مذهب، میللت و سیاست اوزره قارشی دورما یاراتماغا ایجازه وئریلمیر”[i].

 ایران ممالیکی محروسه سینده کی فراماسون محفللری

ایران ممالیکی محروسه سینده فراماسونلوغون تملینی قویماغا چالیشان میرزا  ملکم خان، ایصفهاندا دوغولموش و داش یونان  (سنگتراش) ائرمنی یعقوبون اوغلو اولموش. ملکم فرانسه مملکتینده درسینی اوخودوقدان سونرا ایران ممالیکی محروسه سینه گئری دؤنه رک قانون آدلی درگینی یایینلاماغا باشلامیش. ملکم “مجمع آدمیت” آدلی فراماسون محفلی نین قوروجولاریندان بیری اولموش. چوخ زامان کئچمه دن بو محفلین فعالیتی دوردورولموش. “مجمع آدمیت” محفلی نین آردینجا “جامع آدمیت”  آدلی فراماسون محفلی عباسقلی خان (میرزه ملکم خانین مریدی) طرفیندن قورولاراق محفلین ایچریسینده فراماسونلوغا ضید اولان داورانیشلار سونوجوندا بو محفل ده ۱۳۲۵ ه.ق تاریخینده فعالیتینی دوردورموش. بو محفله فتح الله خان اکبر، عبدالحسین خان سردار محیی، ابولفضل میرزا عضدالسطان و محمد مصدق السطنه و ساییره عضو اولموشلار.

اوسته گؤروندوگو کیمی ایران ممالیکی محروسه سینده کی فراماسون محفللری فراماسونلوق قانونلارینی چئینه یه رک فراماسونلوقدان اؤزلری اوچون بیر مصونیت وسیله سی کیمی فایدالانماغا چالیشمیشلار. بو دا اؤزلویونده اولمامیش. اونلار خاریجده کی فراماسون محفللرینی اؤزلری اوچون بیر وسیله کیمی قوللانماغا دوشوندوکلری اوچون اؤزلری ده ایستر ایستمز خاریجی مملکتلره وسیله اولاراق اونلارین عامیلینه چئوریلمیشلر دئیه دوشونمه لی ییک. بو مسئله یالنیز فراماسونلوق اوچون دئییل، ایسلامدان عبا اوغورلایان ماللالارین دا سایی آز دئییل. بوگون فارس ایستعمارچیلیق حاکیمیتی باشیندا اولان ماللار دا ایسلامدان بیر عبا اوغورلامیش فارس ایستعمار عامیللری ساییلارلار.

اوسته کی محفللری ایزله گن ایران ممالیکی محروسه سینده کی محفللر ایسه خاریجی گوجلره آسیلی اولدوقلاری اوچون گیزلی و یئرلی آلتی محفیللر ماهیتی نی الده ائتمیشلر. آشاغیدا محمد مصدق السلطنه ده نئجه بو فراماسونلوق مصونیتیندن یانلیش فایدالاندیغینی آچیق شکیلده گؤسترمگه چالیشاجاییق. ایندیسه زامان کئچمه دن محمد مصدقی ایزلمگه داوام ائدک.

 محمد مصدق نئجه فراماسون محفلی ایله تانیش اولموش مسئله سی

محمد مصدقین خانیمی، ملکم خان لوژونا (محفلینه) باغلی اولان میرزین العابدین آغانین قیزیدیر. سیدحسین امامی، تهران امام جمعه سی، مصدقین خانیمی نین قارداش اوغلوسو دا فراماسون محفلی نین رئیسلریندن بیری ساییلارمیش. محمد مصدقین باجی سی اری، عضدالسلطان دا فراماسون تشکیلاتینا باغلی اولموش و محمد مصدقی “آدمیت” لوژو ایله تانیش ائتمیش. مصدق بو واسیطه ایله شاهزاده فرمانفرما، اینگیلیسلرین ال آلتیلاریلا ایلیشگی قورماغا چالیشمیش. حسین فاطمی نی نظردن قیراغا قویارساق، پهلوی شاهلاری زامانی وزارت پوستلاریندا اوتوران ذاتلارین اکثریتی فراماسون اولموشلار.

محمد مصدق تیر آیی نین اونو ۱۲۸۶ تاریخینده ۲۵ یاشیندا مشروطیت فرمانی صادیر اولدوقدان بیر ایل سونرا اینگیلتره محفلی نین قولو اولان “آدمیت” فراماسونلوق محفلینه عضو اولاراق قارشیدا گؤردویونوز آندنامه یه (قسمنامه) قول چکمیش. بو مسئله یه آیدینلیق گتیرمک و بیر چوخ آیریلاری نین دا کئچمیشده اینگیلیس سؤمورگه چیلیگی قارشیسیندا سوسدوقلارینا داییر داها آرتیق بیلگی الده ائتمک اوچون اسماعیل رائین یازدیغی ۳ جیلیدلیک کیتابلاری گؤزدن کئچیرمکimage002 لازیم گؤرونور. اسمائیل راعین بو ذاتلارین مأموریتلری سونا چاتدیقدان و دونیالارینی دگیشدیکلریندن سونرا اونلار اوزره بیلگی و معلوماتلار وئرمیش[ii]. حیاتدا اولان اینگیلیس فراماسونریسینه باغلی اولان ذاتلار اوزره ایسه اونلارین مصونیتلری قورونماسی اوچون بیلگی و معلومات وئریلمه میش. بو مسئله یه اسماعیل رائین کیتابلاری نین بیرینجی جیلیدینده یئترلی ایضاحات وئرمگه چالیشمیشدیر[iii]. اوسته گؤردوگونوز آندنامه محمد مصدق السلطنه ین “آدمیت” آدلی فراماسون محفلینه عضو اولدوغونو سرگیله مکده دیر[iv] .

بو محفلین قوروجوسو میرزا عباسقلی خان آدمیت، میرزا ملکم خانین یانچیسی (طرفداری)  اولموشدور. محمد مصدق کیچیک ایستیبداد (استبداد صغیر) زامانی “اینسانیت” محفلینه عضو اولارکن محمدعلی شاها باغلی دؤولت شوراسینا دا عضو اولموش و اؤز جان و مالینی قوروسون دئیه اینگیلیستانین ائلچیلیگی نین منشی سی ایله ده ایلیشگیلرینی سوردورمه گه چالیشمیش. محمدعلی شاه مجلیسی توپا باغلیقدان سونرا محمد مصدق اونون مشاویرلریندن اولموش. بئله لیکله محمدعلی شاهین اجازه سی ایله۱۲۸۷ شمسی ایلینده آوروپایا تحصیل آلماغا گئتمیش. محمد مصدق ایران ممالیکی محروسه سینه گئری دؤندوکدن سونرا احمد قوام السلطنه مالیه وزیری اولارکن اونا معاوینلیک ائتمیش، سونرا فارس ولایتینه والی اولارکن ایران ممالیکی محروسه سی نین گونئیینده کی اینگیلیس دؤلت مأمورلاری ایله دوستلوق ائتمه گه باشلامیش. بئله لیکله مشیرالدوله اونو وظیفه سیندن اوزاقلاتماق ایسترکن اینگیلیس کونسولو و منطقه ده کی اینگیلیس پولیسی نین باشچیسی اینگیلتره نین تهرانداکی بؤیوک ائلچیلیگیندن محمد مصدقین فارس ولایتینده والی قالماسی اوچون واسیطه چی اولماسینی ایسته میش. میستئر نورمان، اینگیلیس بؤیوک ائلچیسی نوامبر آیی نین دؤردونده، ۱۹۲۰ تاریخینده ایران ممالیکی محروسه سی نین حاکیمیت باشچیلیغینا یازدیغی مکتوبدان اوخویوروق:

“… فدایت‏شوم ‏پس از استعلام از صحت مزاج و تقدیم ارادت زحمت‏مى‏دهد که از قرار تلگرافى که کنسول انگلیس مقیم ‏شیراز مخابره کرده‏اند آقاى مصدق‏السلطنه از سقوط کابینه قبلى و تشکیل کابینه جدید قدرى مضطربند که‏مبادا این کابینه در مواقع لازم همراهى و مساعدت‏مقتضى از ایشان ننمایند و گویا خیال استعفا دارند. ازقرار راپورتهایى که از کنسول انگلیس در شیراز مى‏رسدحکومت معظم له در شیراز خیلى رضایت‏بخش بوده ‏اگر حضرت اشرف صلاح بدانند بد نیست که دوستانه‏تلگرافى به معزى الیه مخابره فرموده خواهش کنید که ‏به حکومت‏خود باقى بوده و از این خیال منصرف شوند. ایام شوکت مستدام باد، مستر نورمان”[v].

اوسته گؤروندوگو کیمی محمد مصدق منافعی ایجاب ائتدیگی دورومدا اینگیلیسلر ایله مخالف دئییل، اونلارین منطقه ده کی سؤمورگه چی حضورو ایله ده هئچ بیر مخالفت ائتمه دیگی نین یانی سیرا اونلاری یاخشی و متمدن اینسان دئیه قلمه آلمیش. محمد مصدق اون دؤردونجو مجلیسده تهراندا میللت وکیلی اولارکن اینگیلیسلر اوزره بو ایفاده لری سرگیله میش:

“… من مامورین بسیار شریف و وطن‏دوست از انگلستان دیده‏ام. من مذاکراتى در شیراز و در تهران با اینها دارم. دیگر از اشخاصى که من هرگز فراموش‏نمى‏کنم و هیچوقت مراحم و محبتهاى او را از نظر دور نمى‏کنم سرپرستى لورن وزیر مختار انگلیس است که‏حقیقتا مرد بزرگ و وطن‏پرستى است که هر وقت من را مى‏دید و من راجع به مملکتم با او صحبت مى‏کردم و ازمصالح ایران به او نظریاتى مى‏گفتم مى‏گفت من به شما تحسین مى‏کنم که شما وطن خود را دوست دارى”[vi].

اوسته کی آدرئسده کی سسلنن مقاملار اؤزونو تبلیغ ائتمه نین یانی سیرا محمد مصدغین مصونیت آلتیندا اولدوغونو دا حاکیمیت داییره لرینه بیر داها ائشیتدیرمک مقصدی گودورموش دئیه دوشونمه لی ییک. محمد مصدق رضاخانین حاکیمیت چئوریلیشی ایله مخالفت و اؤز ایشیندن اوزاقلاشماق و ساکیت قالماق دئییل، بیر فعال عنصر کیمی فارسلیق حاکیمیت سیستیمینه یئنیدن گیره رک رضاشاه زامانی قوام سلطنه حاکیمیت باشچیسی اولارکن خورداد آیی نین ییرمی دؤردو ۱۳۰۲ ایلینده خاریجی ایشلر ناظیرلیگی پوستونو اؤز عهده سینه آلمیش[vii] . بونلارین یانی سیرا ایران ممالیکی محروسه سی نین ائتنیک بؤلگه لرینده کی چتینلیکلری آرادان قالدیرماق اوچون رضاخان، سردار سپه نین حیمایتی ایله محمد مصدق آذربایجان والیسی اولاراق ۲۸ بهمن ۱۳۰۰ تاریخینده لاهوتی قیامینی ده قان دنیزینده بوغماغا چالیشمیش[viii]. رضاخان حاکیمیت باشقانی (نخست وزیر) اولماق ایسترکن محمد مصدق مجلیسین بئشینجی دؤنمینده میللت وکیلی اولاراق رضاخانین باشقانلیغی نی اونایلایاراق (تأیید ائده رک) اونلا امکداشلیق ائتمیش[ix]  و ۸ مشاوردن بیری اولاراق رضاخانا فارسلیق حاکیمیتینی تثبیت ائتمک و بوتون قوشون بیرلیکلری نین باشقانلیغینی الده ائتمک اوچون بهمن آیی نین ییرمی آلتیسیندا، ‏۱۳۰۳ تاریخینده اونا مشاورلیک ائتمیش[x] . یئری گلمیشکن دئییلمه لیدیر: محمد مصدق ایجتماعیتی آلداتماق اوچون اؤزونو اینگیلیس حاکیمیتینه مخالیف گؤسترمگه چالیشسا دا، اینگیلیس و رضاخان علیهینه هئچ بیر آددیم آتمامیش. بئله لیکله زامان گئدیشی ایله رضاخان دیکتاتورلوغو قوام السلطنه، وثوق الدوله، سردار اسعد، شیخ خزعل و حتی محمد مصدقی سیاست صحنه سیدن اوزاقلاتسا دا، محمد مصدقین توخونمازلیغی اونو فراماسون اولدوغو اوچون قوروموش. بئله لیکله محمد مصدق دؤنه دؤنه خاریجی اؤلکه لره مسافرت ائتمیش، رضاخان آذر آیی نین اون اوچونده، ۱۳۱۹ ایل  متین دفتری نی دؤولت رئیسلیگیندن اوزاقلاتماق ایسترکن ده اینگیلیستان دؤولتی نین عامیلی اولان سوئیسلی ائرنئست پرون نون کؤمگی ایله مصدق متین دفتری نین پوستونو قورویا بیلمیش خبری ده تاریخده ثبت اولموش گؤرونور[xi] .

محمد مصدق اینگیلتره نین دارسی شیرکتی ایله تهران حاکیمیتی آراسیندا “قرارداد نفت جنوب” آدلی آنلاشمانی نظره آلمایاراق اینگیلتره یه خوش خیدمتلیک ائدیم دئیه اینگیلیسلره رقیب چیخمیش سؤیئتلر بیرلیگینه قوزئی نفتی (نفت شمال) نین امتیازینی قاپدیرماماق اوچون  حاکیمیت مجلیسسیز خاریجی دؤولتلره هئچ بیر امتیاز وئرمه حاققی اولماسین طرحی نی میللی شورا مجلیسینه (شورا مجلیسی نین اون دؤردونجو دؤنمینده) تکلیفی ائتمیش. بیلیندیگی کیمی مصدقچیلر بو مسئله نی اؤزلری اوچون بؤیوک بیر افتخار حئساب ائدرلر. بئله لیکله، بو ذاتلار ۱۹۳۳-اونجو ایل اینگیلتره دؤولتی ایله تهران آراسیندا باغلانمیش نفت آنلاشمالارینی گؤرمزدن حرکت ائدرلر. او آنلاشمالارا اساساً اینگیلتره ایران نفتی اوزره بؤیوک امتیازا مالیک اولموش. یالنیز نفت قایناقلاریندان فایدالانماق دئییل، نفت شیرکتی واسیطه سی ایله اینگیلتره ایران ممالیکی محروسه سینده دؤولت ایچره دؤولت یاراتماغی حیاتا کئچیرمه گه چالیشمیش. ایران ممالیکی محروسه سی نین متفق دؤلتلر واسیطه سی ایله ایشغال ائدیلدیگینی، آمریکا نفت شیرکتلری[xii]  و سؤیئتلر بیرلیگی نی نفت اوزره رقیب دئیه اینگیلتره ایستعمارچیلیغینا پارالئل و موازی اورتایا چیخدیقلارینی نظره آلارساق، سؤیئتلر بیرلیگی و آمریکا شیرکتلرینه نفت امتیازی تانیماق اینگیلتره نین نفت اینحیصارچیلیغینی خطره سالاجاق بیر مسئله کیمی ایران ممالیکی محروسه سینده سورقو و سوآل آلتینا آلینمیش بیر مسئله ساییلارمیش. محمد مصدق و مجلیسین چوخو اینگیلتره مئییللی اولدوقلاری اوچون مصدق تکلیف ائتدیگی طرح (نفت امتییازینی مجلیس واسیطه سی ایله باشقا بیر دؤولته وئرمه مسئله سی دئیه) اینگیلتره ایستعماری نین کؤنلونجه اولموشدور دئیه دوشونمه لی ییک. آنجاق بو تکلیفین عکسینه اولاراق غلامحسین رحیمیان، قوچان میللت وکیلی اینگیلتره یه وئریلمیش نفت ایمتیازی نین لغو ائدیلمه سینی مجلیسه تکلیف ائتدیکده محمد مصدق بو تکلیفی ایمضا ائتمکدن بویون قاچیراراق بو قراردادی “میللتلر آراسی آنلاشما (قرارداد بین المللی)” آدلاندیراراق لغو اولونماسینی ایمکانسیز قلمه آلماغا چالیشاراق غلامحسین رحیمیانین “لغو قرارداد نفت جنوب” آدلی تکلیفینی اثردن سالماغا چالیشمیش[xiii].

فداییان ایسلام آدلی قوروپ طرفیندن عبدالحسین هژیرین تئرور اولماسی نتیجه سینده کاشانی، خلیل طهماسب، بقائی توتولوب دوستاغا آتیلارکن محمد مصدق احمد آباد کندینه ظاهیرده سورگون ائدیلمه سینه باخمایاراق چوخ زامان چکمه دن تهرانا گئری دؤنه رک مجلیسه یول تاپدیقدان سونرا آیت الله کاشانی طرفیندن یازیلمیش مکتوبو (نفت هئچ بیر خاریجی مملکت دئییل، ایرانا عایید اولماسینا داییر) مجلیسده قرائت ائتمیش. اوسته گؤروندوگو کیمی بو مصونیتی محمد مصدقه یارادان اونون فراماسون اولدوغو اولموشدور.  بئله لیکله چوخ زامان کئچمه دن محمد مصدق فارس ولایتینده اینگیلتره کؤمگی ایله والی قالدیغی کیمی مجلیسده کی عامیللر واسیطه سی ایله ده نفت کمیسیونو رئیسلیگی نین عضولوگونه سئچیلمه سی ده اورتایا چیخار. یئری گلمیشکن دئییلمه لیدیر: تیر آیی نین اوتوزوندا، ۱۳۳۰ تاریخی نین سونراکی گونلرینه دک کاشانی و محمد مصدق آراسیندا هئچ بیر اینجیکلیک و ناراحاتلیق اولمامیش. محمد مصدق گیزلیجه محمدرضا شاهی مسافرته گؤندرمک ایسترکن کاشانی بو مسئله یه ناراحات اولاراق اونون علیهینه اعتیراض میتینگلری دوزنلتمیش.

اوسته سؤز قونوسو اولان ایران نفت کمیسیونو آمریکا نفت شیرکتلری ایله یئر آلتی آنلاشمالار حیاتا کئچیرر و بیرلشمیش شتاتلاری نین بؤلگه ده آرتدیغی نفوذ داییره سینی نظره آلاراق ظاهیرده نفتین میللی اولما طرحینی مجلیسه تقدیم ائتمه سی و بو طرحین “شورا مجلیسی” و “سنا مجلیسی” طرفیندن قبول اولونماسی نفتین محمد مصدق طرفیندن میللی اولماسی دئییل، بو یاناشما فارس حاکیمیتی نین نفت سیاستینده دؤنوش نقطه سی ساییلارمیش. دئمک، فارس جبهه میللیچیلری نین مصدق آدینا نفتین میللی اولماسی اوزره هالای هیرنا، قاوالا قاچدی و توز کولک یولا سالمالاری و بو مسئله قارشیسیندا ایجتماعیتین سوسماسی بیر یاندان فارس جبهه میللیچیلری نین شیاد اولمالارینی، آیری بیر یاندان ایران ممالیکی محروسه سینده کی توپلوملارین سیاست دونیاسیندان و کئچمیش تاریخی اولایلاردان خبرسیز قالمالاری نین آچیق گؤسترگه سی ساییلمالیدیر.

نفتین سؤزده میللی اولما و یا “الغای قرارداد نفت جنوب” مسئله سی بیرینجی دفعه محمد ساعد ماراغالی حکومتی و سونرا غلامحسین رحیمیان (قوچان میللت وکیلی) طرفیندن اورتایا آتیلماسی نین آلتینی چیزماق اینگیلتره نین بؤلگه ده کی موقعیتی نین ضعیفله دیگینی و بئله لیکله نفتین میللی اولماق دوشونجه سی محمد مصدقه دئییل، سیاست ایجابیندا اوسته کی ذاتلارا عایید اولدوغونو گؤسترمیش اولار دئیه دوشونه لی ییک. دئمک، نفت امتیازینی اینگلیسلردن آلماق و آمریکالیلارا وئرمک فیکری بیرینجی دفعه محمد ساعد ماراغالی حکومتی طرفیندن اورتایا قویولموش. بو مسئله ده محمد سعید ماراغالی اؤز باشینا دئییل، آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین بؤلگه ده نفوذونون آرتماسینی باشا دوشن اینگیلتره مقاملاری دا بو قناعته گله رک بو مسئله نی محمد ساعد مراغالی حکومتینه ائشیتدیرمیشلر دئیه قبول ائتمه لی ییک (اونسوز دا آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین شیرکتلری ایران نفتینی اله کئچیرمک اوچون تشبث ائتمیش و آمریکالیلار مصدقی آشاغیدا گؤره جگیمیز دک حاکیمیته گتیرمگه قرارلی ایمیشلر). محمد ساعد ماراغالی بو مسئله نی “تحریم مذاکرات نفت” باشلیغی ایله اورتایا آتمیش. غلامحسین رحیمیان، قوچان میللت وکیلی خاریجی شیرکتلره وئریلمیش نفت امتییازی نی “الغای قرارداد نفت جنوب” باشلیغی آلتیندا تهران نین میللی مجلیسینه تسلیم ائده رک بو طرحین قبول اولماسینی ایسته میش. طرح بئله ایفاده اولونورموش:

” ماده واحده مجلس شورای ملی ایران اعتبار نفت جنوب را که در دوره استبداد به شرکت دارسی واگذار شده و در موقع دیکتاتوری آن را نیز تمدید و تجدید نمودند به موجب این قانون الغاء می‌نماید”. محمد مصدق ایسه میللت وکیلی اولاراق بو تکلیفی زامانیندا قبول ائتمکدن و قول چکمه سیندن بویون قاچیرمیش[xiv]. محمد مصدق اینگیلتره یانلی عملینی او زامانکی مطبوعاتدا بئله توجیه ائتمگه چالیشمیش:

“در جواب آن‌هایی که اعتراض می‌کنند چرا طرح قانونی الغایی قرارداد جنوب را امضاء نکرده‌ام عرض می‌نمایم که تصویبات مجلس بر دو قسم است ایقاع و عقد و قسمت مهم تصویبات مجلس ایقاعات است نظر بر این‌که هر قراردادی ۲ طرف دارد و به ایجاب و قبول طرفین منعقد می‌شود لذا تا طرفین رضایت به الغاء ندهند قرارداد ملغی نمی‌شود و نویسنده محترمی که در یکی از روزنامه‌ها اظهار عقیده می‌کند همان‌طور که مجلس قانون فروش املاک موقوفه را ملغی کرد همان‌طور هم می‌تواند قرارداد شرکت نفت انگلیس و ایران را الغاء کند، قیاس مع‌الفارق است مجلس نمی‌تواند قانونی را که ارزش و اعتبار عهود بین‌المللی دارد بدون مطالعه و فکر و به‌دست آوردن راه قانونی الغاء نماید”[xv].

تاریخی قایناقلاری دریندن ایزله دیکده و بؤلگه ده کی اولایلار اوزره دوراقلادیقدا سؤزده “نفتین میللی اولما (ملی شدن نفت)” موضوعسو آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین یاخین و اورتا دوغودا حوضوری نین آرتماسی و اینگیلتره نین بو بؤلگه ده نفوذی نین آزالماسی و اؤز ایچینه دوغرو گئریلیم سیاستی ایزلمه سی و روسیه سؤیئتلیگی قارشیسیندا آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین داها قاباریق و هئژمون سیاست یئریتمه سی ایله ایضاح ائدیلمه لیدیر. اینگیلتره طمع دیشینی ایران ممالیکی محروسه سیندن چکدیکدن سونرا محمد مصدق حکومت باشینا گتیریله رک جبهه میللی عضولری ایله مشورت ائتمه دن وزیرلری نین بیر چوخونو کئچمیشده کی حاکیمیت آداملاریندان سئچه رک حکومت پروقرامیندا آشاغیداکی بندلره ده یئر وئرمیش:

“۱- اجراى قانون ملى شدن صنعت نفت در سراسرکشور (که قبلا تصویب شده بود). ۲- اصلاح قانون انتخابات مجلس شوراى ملى وشهرداریها”[xvi].

محمد مصدق حاکیمیتده اؤز موقعیتینی برکیتمک اوچون زامانیندا رضا خانا ائتدیگی کؤمک یئرینه رضا شاهین اوغلو محمدرضادان کؤمک اوماراق ساواش وزیرلیگی پوستونو محمدرضادان ایستمگه قالخارکن محمدرضانین بو مسئله ایله راضیلاشماماسی محمد مصدقی بوجاغا سیخیشدیراراق اونو ایستعفا ائتمک معذوریتینه زورلامیش. محمد رضا شاه اؤز خاطیراتیندا بو مسئله اوزره یازیر:

“در ۲۲ مرداد سال ۱۳۳۲، احکام انفصال مصدّق از مقام نخست وزیری و انتصاب سرلشگر زاهدی بجای وی را امضاء کردم و مأموریت خیلی دقیق ابلاغ احکام را به سرهنگ نعمت الله نصیری – فرمانده گارد شاهنشاهی- محوّل نمودم. شرح اتّفاقاتی که برای سرهنگ نصیری در انجام این مأموریت، پیش آمده بود، حکایتِ «سه تفنگدارِ» آلکساندر دوما را بیاد من می آوَرَد، با این تفاوت که داستانِ دوما، افسانه ای بیش نیست ولی ماجرای سرهنگ نصیری یکی از وقایع حقیقی تاریخ معاصر است. پس از آنکه سرهنگ نصیری از رامسر به کاخ سعدآباد رسید، ابتداء عازم ابلاغ فرمان من به سرلشگر زاهدی گردید. باید این نکته را یادآور شوم که زاهدی از طرفداران نزدیک مصدّق و زمانی وزیر داخلهء دولت او بود و در اوایل دوران زمامداری رزم آراء، سِمتِ ریاست کل شهربانی را داشته و در انتخاب مجدّد مصدّق به نمایندگی مجلس، کوشش هاکرده بود. زاهدی در آن موقع در نزدیکی های تهران [مخفی] بود ولی جز چند تن از دوستان نزدیکش، کسی از محل اقامت وی – که هر روزه آن را عوض می کرد – اطلاع نداشت، زیرا او بی پروا از عملیّات بی رویّـــهء مصدّق انتقاد کرده بود و یکبار دستگیر شده و پس از آزادی، چون تأمین جانی نداشت، در مجلس متحصّن گردیده بود. پس از ترک تحصّن، ناگزیر بود در خفا بسر بَرَد. سرهنگ نصیری با کمکِ واسطه های مختلف به سرلشگر زاهدی دسترسی یافته و فرمان مرا به وی ابلاغ نمود …. زاهدی به سرهنگ نصیری دستور داده بود که حتّی الامکان، فرمان را بدون واسطه به شخصِ مصدّق ابلاغ کند و رسید دریافت دارد تا نتواند بعداً وصول آنرا منکر شود. ضمناً خودِ من نیز قبلاً به نصیری تأکید کرده بودم مراقب باشد که هیچگونه آسیبی به مصدّق وارد نیاید”[xvii]. مسئله توپلوما آیدین اولمادیغی و محمد مصدیق خالق گؤزونده بیر بت کیمی دگر تاپدیغی اوچون آمریکا بیرلشمیش دؤلتلری نین ائلچیسی، هئندیرسون محمد رضا شاهین مصدق علیهینه شیددت اویقولامایاجاغی دوغرولتوسوندا یازیر: ” … زندانی کردن مصدّق یا حتّی مرگ او به دست بلوائیان تهران، از مصدّق یک شهید خواهد ساخت و سرچشمهء دردسرهای جدّی در آینده خواهد شد”[xviii] .

اوسته کی دوشونجه و فیکیره اساساً اینگیلتره و آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین ائلچیلری محمد مصدقین توخولمازلیغینی بیر داها وورقولامیشلار. محمد مصدق ایسه بو توخونولمازلیقدان فایدالانماغا دوشونه رک حسین مکّی و کریم سنجابی ایله دانیشیغیندا صدارت پوستونو تحویل وئرمک ایسته مه دیگینه داییر حسین مکّی یه آشاغیداکیلاری ایفاده ائتمیش، حسین مکی:

” وقتی [از نزد شاه] برگشتم نزدِ مصدّق، به او گفتم: آقای دکتر مصدّق! این شخص [شاه] تا حالا مثلِ موم در دست شما بوده و هر چه گفتید انجام داده … حالا چرا بودجــهء دربار را زدید؟ … کاری نکنید که برود و با خارجی ها سازش کند و با یک کودتا شمار ا سرنگون کند … [مصدّق] گفت: «آن کسی که بتواند کودتا کند، من با لگد او را بیرون می کنم”[xix].

کریم سنجابی، محمد مصدقین کابینه سینده کی معاریفلیک وزیری و دوشونجه یاردیمچیسی اولاراق محمد مصدقه آشاغیداکیلاری دئمیش:
“… اگر شما مجلس را ببندید، در غیاب آن، ممکن است با دو وضع مواجه شوید: یکی این که فرمان عزل شما از طرف شاه صادر بشود، دیگر این که با یک کودتا مواجه شوید، آن وقت چه می کنید؟ – مصدّق گفت: “شاه، فرمان عزل مرا نمی تواند بدهد و بر فرض هم بدهد ما به او گوش نمی کنیم …”. سنجابی در پاسخ به این سئوال که آیا مطابق قانون اساسی، در غیاب مجلسین، شاه حقّ ِ صدورِ فرمان عزل نخست وزیر را دارد؟ پاسخ می دهد: شاه حق صدور عزل نخست وزیر را دارد!”[xx].

اوسته گؤروندوگو کیمی محمد مصدق خاریجی گوجلره حددن آرتیق گووندیگی و اؤز زامانیندا مجلیس تصویبیندن کئچدیگی قانونلاری چئینه دیگی اوچون حاکیمیت باشقانلیغیندان اوزاقلاشماق زوروندا قالاراق مجلیس قوام سلطنه یه گوونج سسی (رأی اعتماد) وئرمه لی اولموش. بئله لیکله قوام صدارت پستی نی (نخست وزیرلیگی) اله آلمیش. بونلارا باخمایاراق محمد مصدق آیت الله کاشانی نین قولتوغونا سیغیناراق بیر چوخ شهرلرده خالق مصدقی دستکله مک اوچون گؤستریلر یولا سالینمیش. بئله لیکله تیر آیی نین اوتوزوندا باش وئرمیش اولایلار سونوجوندا شاه قوام سلطنه نی ایشدن اوزاقلاداراق محمد مصدقی بیر داها حاکیمیت باشینا گتیرمک زوروندا قالمیش. محمد مصدق حکومت باشچیسی اولدوقدان بیر موددت سونرا شاها گیزلی (محرمانه!!) سفر دوزنله دیگی اوچون بو عمل آیت الله کاشانی نین اعتیراضی ایله اوزله شه رک بیر چوخ شهرلرده مصدق حکومتی علیهینه اعتیراض نماییشلری دوزنلنمیش[xxi]. بئله لیکله مصدق ایله آیت الله کاشانی نین ده قارداشلیغی چایین اوتاییندا قالارکن شاه مسافیرت ائتمگه گؤز یوممالی اولموش. تیمسار مزّینی محمد مصدّقین سئچیلمیشی و پوستا قویولموشو چوخ زامان کئچمه دن آبان آیی نین اون بئشینده، ۱۳۳۰ (۱۹۵۱) تاریخینده شعبان جعفری آدلینی ایشه آلدیرمیش. او سنده اوخویوروق:

” اداره، دائره، شعبه، رونوشت، گزارش مورخ ۲۰/۸/۳۰، وزارت کشور،

شهربانی کل کشور

محترماً به عرض عالی می رساند، تیمسار سرتیپ نخعی، ریاست ادارهء انتظامی و سرکلانتری اظهار می نماید که تیمسار معظم ریاست شهربانی کل کشور، مقرّر فرمودند از تاریخ ۱۵ آبان ماه ۱۳۳۰ شعبان جعفری با ماهی سه هزار ریال حقوق از اعتبار محرمانه استخدام گردد. برای استحضار خاطر مبارک، گزارش عرض تا هر نوع امر و مقرر فرمائید اطاعت گردد.

رئیس ادارهء حسابداری محرمانه: خدائی”[xxii].

دئمک، یازیلی قایناقلارا اساساً شعبان جعفری ۱۳۳۰ (۱۹۵۱) تاریخینده محمد مصدق دؤولتی نین خیدمتینه آلینمیش زامانینا گؤره مصدقین مخالیفلرینی ازمکده، اؤرنک اولاراق آذر آیی نین اون دؤردو ۱۳۳۰ (۱۹۵۱) تاریخینده  “فرمان”، “داد”، “آتش”، “سیاسی” و “طلوع” آدلی درگی و قزته لری هوجوما معروض قویماقدا الیندن گلدیگینی اسیرگه مه میش. بو اولایلاردان سونرا ۲۱ درگی و قازئته مدیرلری شغلی امنیتلری یوخدور دئیه “شورا و سینا مجلیسلرینه” گئده رک اعتیراض اوتورومونا باشلامیشلار[xxiii] . جمال امامی میللت وکیلی آذر آیی نین اون دوقوزوندا، ۱۳۳۰ تاریخینده شعبان جعفری اوزره شورا مجلیسینده آشاغیداکیلاری ایفاده ائدیرمیش:

“این، تیمسار سرتیپ شعبان بی مخ است که خانهء مردم را غارت می کرده است و در مقابل این خدمات با ماهی ۳۰۰۰ ریال در شهربانی استخدام شده است … روزنامه های طلوع، داد، سیاسی، فرمان، جانسپاران و آتش که توده ای نیستند و با حزب توده مبارزه می کردند، آنها هم غارت شده اند … پس بگوئید هر کس با دولت ما مخالف است یا موافق نیست یا تنقید می کند با او مبارزه می کنیم و او را غارت می کنیم ….”[xxiv].

محمد مصدق آلدیغی مأموریتی اساسیندا آددیم آددیم ایلریله مه گه چالیشمیش. محمد مصدق ایش اوستونه گلدیکدن سونرا آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین کؤمگی تهران حاکیمیتینه ۵۰۰ مین دولاردان ۲۲ میلیون دولارا قالخمیش. بونلارا باخمایاراق مجلیس طرفیندن مصدق، کاشانی و  محمد رضا شاه آرالارینداکی قارشی دورمانی یولونا قویماق اوچون بیر هئیت مأمور اولموش. بو هئیتین آلدیغی قرارا اساساً شاهین سیاست زمینه سینده دخالت حقی اولمامالی ایمیش[xxv]. اوسته کی آرا قاریشیقلیقلا قوشا (موازی) تهرانداکی آمریکا ائلچیسی آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین خاریجی ایشلر نازیرلیگینه آبان آیی نین اون بئشینده، ۱۳۳۰ (۶٫ ۱۱٫ ۱۹۵۱) تاریخینده آشاغیداکی ایچریکلی متکوبو یازمیش:

“۱- فرض ما بر این است که هدف مشترک، فوری و تعیین کنندهء آمریکا و انگلیس در ایران، جلوگیری از افتادن این کشور در چنگال کمونیسم است. … پیگیری این هدف باید پایهء همهء کوشش های دولتین آمریکا و انگلیس در ایران بشمار آید. اگر تصوّر شود که به خطر افتادن منافع تجاری ما – مانند به خطر افتادن منافع حاصل از نفت ایران یا اجرای شیوهء ۵۰-۵۰ درتقسیم سود حاصله از فروش نفت – ممکن است تحقّق یافتن این هدف اساسی آمریکا و انگلیس را در درازمدّت به مخاطره اندازد، اینگونه منافع تجاری احتمالاً در درجهء دوّم اهمیّت قرار دارند. باید به خاطر آورد که عامل نوینی در صحنهء خاورمیانه وارد شده است. تبلیغات شوروی و سازمان های کمونیستی تلاش می کنند تا رهبری نهضت های ملّی را به چنگ آورند. ۲- اگر هدف اساسی آمریکا و انگلیس می باید تحقّق یابد، لازم است تا در ایران حکومتی درستکار و کارآمد – با برنامهء اصلاحات مثبت – بر سرِ ِ کار آید تا از جذبهء حزب توده بکاهد”[xxvi] .

بونا باخمایاراق مصدق و مخالیفلری آراسیندا اولان اختلافلار نتیجه سینده مجلیسده کی مصدق یانچی میللت وکیللری پوستلارینی یئره قویاراق مجلیسی باغلاماغا زورلامیشلار. بئله لیکله چوخ زامان کئچمه دن مصدق مجلیسی رسمی شکیلده باغلاماق قراری آلمیش[xxvii]. مصدق فراماسون اولاراق پلانی نی حیاتا کئچیرمک اوچون تهرانداکی آمریکا ائلچیسی ایله گؤروشلرینی سوردورمه لی اولموش. ژاویه آیی نین اون اوچونده، ۱۹۵۲ تاریخینده مصدق آمریکالی هندرسونلا گؤروشونده بودجه اسکیکلیگینی گئدرمک اوچون هر آی ۱۰ میلیون دولار  وعده وئریلمیشدن داها آرتیق تئز بیر زامان ایچریسینده کؤمک اومدوغونو اورتایا سورموش. بو آرادا بیر آی ایچینده آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری اونا لازیملی کؤمگی ائتمزسه، حزب توده تشکیلاتی قدرتی الینه آلار دئیه آمریکانی قورخوتماغا باشلامیش. اوسته لیک آمریکا کؤمک ائتمزسه، بئش گوندن سونرا سؤیئتلر بیرلیگینه مراجیعت ائتمه گینی ده آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین سفیری گؤزونه چکمکدن بیله چکینمه میش. محمد مصدقین بئلنچی یاناشماسی اونون اوزرینده آمریکا مقاملاری نین داها آرتیق دوشونمکلرینه یول آچمیش. سیاسی حاکیمیت بحرانینی خاریجی قووه لر الیله چؤزمگه چالیشان مصدقین بو یاناشمالاری اساسیندا هندرسون آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین خاریجی ایشلر نازیرلیگینه بئله تئلگراف ائتدی:
“۱- ما نسبت به مسئله و اوضاع کنونی ایران – که سریعاً در حال فروپاشی است- به ویژه دربارهء سخنان مصدّق که بدون دریافت کمک مالی خارجی در سی روز آینده، ایران با انقلاب مواجه خواهد شد، توجه و تأمّل بسیار کرده ایم. ما معتقدیم که مصدّق اینک دست به بزرگترین قمار خویش زده است که یا برندهء همه چیز یا بازندهء همه چیز می گردد. مصدّق می گوید این امید را دارد که اگر بتواند از آمریکا کمک مالی دریافت کند، تبدیل به یک قهرمان ملّی – حتّی بزرگ تر – شود و یک بار دیگر بر انگلیس پیروز گردد … اگر هیچ کمک خارجی دریافت نشود، وی ممکن است در لحظات آخر توسط یک مجلس، مرعوب و یا بر اثر نوعی کودتا ساقط گردد، و یا ممکن است ایران به سوی هرج و مرج و بی نظمی بَرَود و امکان دارد که این بی نظمی به پیدایش رژیم های مختلفی که به احتمال قوی تحت کنترل اتحاد شوروی باشند، بیانجامد. مصدّق مشغول پروراندن این فکر در سر است تا در صورت عدم کمک مالی آمریکا یا عدم توافق با انگلیس، روس ها را برای کمک به ایران ترغیب نماید … مصدّق تشخیص می دهد که روس ها – بدون هزینه و صرف هیچ منابعی – فرصت و شانس خوبی برای تسلّط بر ایران را دارند، با این حال، اگر مصدّق امیدِ دریافت فوری کمک های مالی آمریکا را از دست بدهد، صرف نظر از عواقب نهائی آن، احتمالاً در انجام معامله با روس ها – که بتوانند دولت وی را برای مدتی سرِ ِ پا نگهدارند – تردیدی نخواهد کرد. … ۳- ما باور داریم که مصدّق با روحیهء کنونی اش، هرج و مرج و انقلاب را به راحتی – بر آنچه که وی به مفهوم «تسلیم به انگلیس» تلقّی می کند، ترجیح می دهد. خواسته های او در طول زمان به سرعت ازحدّ خود فراتر رفته است و به نظر نمی رسد که او عقب نشینی نماید، بلکه درست برعکس – ما عقیده داریم که وی بیشتر از پیش به اقدامات ضدانگلیسی و ضد بیگانه به منظور برانگیختن احساسات و منحرف ساختن توجّهء مردم از نقاط ضعف دولت خود، روی می آوَرَد. … ۱۰- ما تردید داریم که وزارت امور خارجه [آمریکا] در فاصلهء ۵ روزِ اعلام شده توسط مصدّق بتواند پاسخی کامل و اساسی تهیه کند … اگر مصدّق هیچ پاسخی در فاصلهء ۵ روز ِ دریافت ندارد، ما نمی توانیم این احتمال را که وی دست به یک اقدام نسنجیدهء غیرقابل برگشت بزند، ندیده بگیریم … “[xxviii] .

اوسته گؤروندوگو کیمی محمد مصدقین اینگیلیس گوجلرینه اؤزونو موخالیف گؤرستمه سی بیله یارانمیش حاکیمیت بحرانی و مالی بحران اساسیندا اورتایا چیخمیش بیر مسئله اولموش ساییلمالیدیر. او آمریکالیلارا حددن آرتیق آرخالاندیغی اوچون ایستر آیت الله کاشانی، ایسترسه ده توده پارتیسی ایله اورتاق دیل تاپماق ایسته مه یه رک سیاسی ریسک ائتمک چاباسینا قاپیلمیش مقامدا یئر آلمیش دئیه دوشونمه لی ییک. بئله لیکله آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری اینگیلتره ایله سیاسی گؤروشمه لرینی سوردوره رک محمد مصدقی گؤتور قوی ائتمگه و لازیم گلرسه، سیناریو ایله مصدقی وظیفه سیندن اوزاقلاتمانی دوشونمگه باشلامیشلار. بئله لیکله اسفند آیی نین باشلانقیجیندا ۱۳۳۱ (۱۹۵۲) تاریخینده آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری و اینگیلتره حاکیمیتی نی محمد مصدقلا آنلاشماغا ترغیب ائده رک محمد مصدقه مملکت ایچریسینده سیاسی گوجلر ایله بالانس یاراتسین دئیه اونا بیر داها شانس تانیماسینا باخمایاراق محمد مصدق آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین ائلچیسی ایله گؤروشونده ائتدیگی ریسکلی چیخیش اساسیندا اؤزونو بیر تورلو توپارلاما قابیلیتینده اولمامیش. آمریکانین تهرانداکی ائلچیسی هندرسون مارت آیی نین اونو ۱۹۵۳ تاریخینده محمد مصدق اوزره آمریکایا اؤز گؤروشلرینی بئله یازیردی:

“زمانی همه امیدوار بودند که مصدّق می تواند مشکل نفت را حل و فصل کند و مصدّق نیز مخالفان خود را با این حربه می کوبید که: آنان در راه او سنگ اندازی و مانع تراشی می کنند، ولی اینک (با آخرین پیشنهادات آمریکا و انگلیس) برای خودِ مصدّق روشن شده که راهِ فرار ندارد. پیشنهادهای اخیر انگلیس دربارهء غرامت – چه در صورتِ ردّ و چه در صورتِ قبول – به سقوط مصدّق منجر خواهد شد. پرحرارت ترین اعضاء جبههء ملّی که جزو نزدیکان دکتر مصدّق اند، با این پیشنهادها مخالفت می کنند و مصدّق ناچار است که با آنان همدل و همراه باشد. در چنین شرایطی، مطمئن ترین راه این است که او ابتداء به دربار بپردازد و کانون تمرکز مخالفان خویش را برچیند و آنگاه شکست مذاکرات نفت را اعلام کند”[xxix] .

اوسته ایشاره اولدوغو کیمی آرا قاریشیقلیغین داوام ائتمه سی، ایران (فارس) توده پارتیاسی واسیطه سی ایله روسیه سؤیئتلیگی نین ایران ممالیکی محروسه سینده نفوذی نین آرتماسی، آمریکا بیرلشمیش دؤلتلری و اینگیلتره گوجلری نی داها دا احتیاطلی داورانمالارینا مجبور ائتمیش. بئله لیکله محمد مصدق کئچمیشده توده پارتیسی نی الده ساخلاماغا چالیشدیغی اوچون بیر بحرانلا اوزلشه رک حاکیمیت بحرانیندان چیخابیلمدیگی اوچون مجلیسده کی یانداشلاری نین ایستعفا وئرمه سی ایله مجلیسی باغلامالی اولموش. سونوج اعتیباری ایله خالق دیلی ایله دئمک جاییز ایسه، آمریکابیرلشمیش شتاتلاری باشقا نوحه خوان تداروک گؤرمک قرارینا گلمیشلر. بئله لیکله آمریکا و اینگیلتره نین  گؤستریشی ایله بیر سناریو حیاتا کئچه رک محمد رضا شاه مجلیسین اولمادیغیندان فایدالاناراق  بیر بویوروقلا محمد مصدقی حاکیمیتدن اوزاقلاتمیش و زاهدی نی ده حکومت باشقانی ائده رک سرهنگ نصیری واسیطه سی ایله محمد مصدغین حاکیمیتدن اوزاقلاشماسینی اونا بیلدیرمیش[xxx]. ظاهیرده مصدق بو داشین هاردان دگدیگینی باشا دوشمگه رک نصرینی توتدوروب و دوستاق ائتدیرمیش. بئله لیکله شاه مملکتی ترک ائدیر دئیه اوینانمیش سیناریو واسیطه سی ایله مصدق حاکیمیتدن اوزاقلادیلاراق کئچمیشده مصدغین حاکیمیت کابینه سینده یئر آلان سرهنگ زاهدی حاکیمیتی اله آلمیش. بو گلیشمه لرین آردیندان محمد مصدق بیر بیلدیریش واسیطه سی ایله حاکیمیت چئوریلیشی اولدوغونو ایجتماعیته بیلدیرمه نین یانی سیرا ایستعفا وئرمک ایستمه گن مجلیس عضولرینی ده توتدورموش[xxxi]. آیت الله کاشانی ایسه بیر مکتوب واسیطه سی ایله بو اوینانمیش سیناریونو، ایکینجی بیر حاکیمیت چئوریلیشی دئیه محمد مصدقه بیلدیرمه گه چالیشمیش. یئری گلمیشکن آیت الله کاشانی نین محمد مصدقه یازدیغی مکتوبونو نظردن کئچیرک، اوخویوروق:

” حضرت نخست‌وزیر معظم جناب آقای دکتر محمد مصدق دام‌ اقباله

عرض می‌شود گرچه امکانی برای عرایضم نمانده ولی صلاح دین و ملت برای این خادم اسلام بالاتر از احساسات شخصی است و علیرغم غرض‌ورزی‌ها و بوق و کرنای تبلیغات شما خودتا بهتر از هر کس می‌دانید که هم و غمم در نگهداری دولت جنابعالی است که خودتان به بقای آن مایل نیستید از تجربیات روی کار آمدن قوام و لجبازی‌های اخیر بر من مسلم است که می‌خواهید مانند سی‌ام تیر کذایی یکبار دیگر ملت را تنها گذاشته و قهرمانانه بروید. حرف اینجانب را در خصوص اصرارم در عدم اجرای رفرندام نشنیدید و مرا لکه حیض کردید. خانه‌ام را سنگ‌باران و یاران و فرزندانم را زندانی فرمودید و مجلس را که ترس داشتید شما را ببرد بستید و حالا نه مجلسی هست و نه تکیه‌گاهی برای این ملت گذاشته‌اید. “زاهدی” را که من با زحمت در مجلس تحت نظر و قابل کنترل نگاه داشته بودم با لطایف‌الحیل خارج کردید و حالا همانطور که واضح بوده درصدد باصطلاح کودتا است. اگر نقشه شما نیست که مانند سی‌ام تیر عقب‌نشینی کنید و به ظاهر قهرمان زمان بمانید و اگر حدس و نظر من صحیح نیست که همان‌طوری که در آخرین ملاقاتم در دزاشیب به شما گفتم و به “هندرسن” هم گوشزد کردم که آمریکا ما را با در گرفتن –نفت- از انگلیسی‌ها کمک کرد و حالا به دست جنابعالی بصورت ملی و دنیا پسندی می‌خواهد این ثروت ما را به چنگ آورد و اگر واقعاً با دیپلماسی نمی‌خواهید کنار بروید این نامه من سندی در تاریخ ایران خواهد بود که من شما را با وجود همه‌ی بدی‌های خصوصی‌تان نسبت به خودم از وقوع حتمی یک کودتا وسیل زاهدی که مطابق با نقشه خود شما است آگاه کردم که فردا جای هیچگونه عذر موجهی نباشد اگر براستی در این نکته اشتباه کنم با اظهار تمایل شما سید مصطفی و ناصرخان قشقایی را برای مذاکره خدمت می‌فرستم خدا به همه‌ی ما رحم فرماید: ایا بکام باد، سید ابوالقاسم کاشانی”. اوسته کی مکتوب مرداد آیی نین ایرمی یئدیسی ۱۳۳۲ تاریخینده محمد مصدقه تسلیم اولموش[xxxii] .

محمد مصدق ایسه کاشانی حضرتلرینه بئله جاواب وئرمیش: “مستحضر به پشتیبانی ملت هستم”[xxxiii].

بوگون الده اولان قایناقلاری و کئچمیشده کی آمریکا خاریجی ایشلر ناظیری اولان ماکدلاین آلبرایت خانیمین طرفیندن محمد مصدق علیهینه ائله بیل (اصلینده محمد مصدق آمریکا قولو اولماسینا باخمایاراق آمریکالیلاردا اعتیمادسیزلیق یاراتدیغی اوچون) حاکیمیت چئوریشیSeite63لی اولدوغو ایزلنیمینی دا نظره آلارساق، بو مسئله یالنیز محمد مصدق علیهینه حاکیمیت چئوریلیشلی دئییل، ایستعمارچیلیق آچیسیندان سؤیئتلر بیرلیگی نین الینی ایران ممالیکی محروسه سیندن کسمک، ائله جه ده فارس حاکیمیتی قوشونلاریندا اؤزونه یئر آچمیش توده افسرلری و  فارس توده پارتیسی عضولری علیهینه اوینانمیش بیر سیناریو اولدوغونو دا قبول ائتمه لی ییک. بو نقشه و عملیاتین آدی سیا تشکیلاتینداکی سنده لره اساساً TPAJAX آدلانمیش. TP فارس توده پارتیسی نین قیساتمیشی ساییلار.  مارک گازیورسکی نین فیکیرلرینه اساساً سیا تشکیلاتی نین قصد و نیتی فارس توده پارتیسینی ایران ممالیکی محروسه سیندن سیلمک ماهیتی داشیمیش[xxxiv]. سؤزده حاکیمیت چئوریلیشی باش وئردیکدن، مصدق و دوستلاری اؤزلرینی تهرانداکی نیظامی حکومت ایداره سینه (فرماندار نظامی) تسلیم ائتدیکدن سونرا ارتشبد زاهدی محمد مصدق و اونون دوستلاری ایله اولدوقجا دوستلوق اساسیندا رفتار ائتمیش. غلامحسین صدیقی (مصدق دؤولتی نین مملکت وزیری و اونون سون زامانلارا دک دوستو) بو یاناشمالار اوزره یازیر:

“در فرمانداری نظامی، سرلشگر زاهدی «پیش آمد و به آقای دکتر مصدّق سلام کرد و دست داد و گفت: « من خیلی متأسفم که شما را در اینجا می بینم، حالا بفرمائید در اطاقی که حاضر شده است، استراحت بفرمائید» … سپس رو به ما کرد و گفت: « آقایان هم فعلاً بفرمائید یک چائی میل کنید تا بعداً» … و با ما دست داد و ما به راه افتادیم … از پلکان پائین آمدیم، سرلشگر نادر باتمانقلیچ [که در ۲۵ مرداد توسط مصدّق دستگیر و زندانی شده بود] بازوی آقای دکتر مصدّق را گرفته بود، هنگامی که خواستیم سوار ماشین شویم، شخصی، با صدای بلند، بر ضد ما شروع به سخنگوئی و شعاردهی کرد. سرلشگر باتمانقلیچ با اخم و تَشَر (خطاب به شعار دهنده) گفت: خفه شو! پدر سوخته! … سرلشگر باتمانقلیچ که آقای دکتر مصدّق را به اطاق رسانید، برگشت و به ما گفت: « وسایل راحت آقایان فراهم خواهد شد. هر کدام از آقایان هر چه می خواهید بفرمائید بیاورند» و بعد رو به من کرد و گفت: با آقای دکتر صدیقی هم که قوم و خویش هستیم!» … سرتیپ فولادوند به من (صدیقی) گفت: شما چه می خواهید؟ گفتم: وسایل مختصر شست و شو که باید از خانه بیاورند و یکی دو کتاب. سرتیپ نصیری [که در شب ۲۵ مرداد بخاطر ابلاغ فرمانِ شاه در عزل دکتر مصدّق، دستگیر و زندانی شده بود] گفت: هر چه بخواهید، خودم برای جنابعالی فراهم می کنم هر چند با وجود سابقهء قدیم، شما می خواستید مرا بکشید!”[xxxv]. باقر عاملی مرداد آیی نین ایرمی دوقوزوندا، ۱۳۳۲ تاریخینده کی اولایلاری اوزره یازیر:

“سرلشگر زاهدی هنگام ورود مصدّق به باشگاه افسران از او استقبال بعمل آورد و مصدّق هم به او تبریک گفت”[xxxvi].

اوسته کی داورانیشلار حاکیمیت چئوریلیشینی دئییل، روسیه سؤیئتلیگی یانچیلاری (فارس توده پارتیسی) علیهینه آمریکا یانچیلاری (فارس میللتچیلری و فارس مدنیت راسیستلری) طرفیندن اوینانمیش بیر سینارویونون ترکیب حیصصه سی دئیه حیاتا کئچمیش پلان ساییلمیش. بو مسئله اوزره شاهین آناسی تاج الملکدن ائشیدیریک:

” … مصدق السلطنه آدم خوبی بود. گاهی ناهار با ما در کاخ می‌خورد. بزرگترین خدمتی که به ایران کرد آوردن امریکائی‌ها و کوتاه کردن دست انگلیس‌ها بود. آن موقع دعوا بین کاشانی و مصدق، در حقیقت دعوای انگلیس و امریکا بود. حوادث آن هفته (از ۲۱ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲) باعث شد که توده ای‌ها که ازقبل درارتش سازمان افسری درست کرده بودند دست به کارکودتا شوند و هدفشان ساقط کردن سلطنت پهلوی بود اما آمریکائی‌ها مصدق را ازنقشه توده ای‌ها مطلع کردند و مصدق با توده ای‌ها همکاری نکرد. ما بعد فهمیدیم که توده ای‌ها حتی چند روزقبل از۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ازطریق جواسیس خود ازنقشه فضل اله زاهدی برای قلع وقمع مخالفان و بازگشت محمدرضا و ثریا از رُم مطلع شده بودند واطلاعات واخبارخود را به مصدق داده و خواسته بودند مصدق فضل‌الله زاهدی را که درخانه مرحوم موتمن الملک درشمال تهران پنهان شده و برنامه ریزی می‌کرد به اتفاق عده‌ای از افسران وفادار به محمدرضا دستگیرکند؛ اما مصدق عمدا تعلل کرده و خود را به تجاهل زده بود تا زاهدی کارخودش را انجام دهد. بعدا آمد پیش من ومحمدرضا و ازهمه ما حلالیت طلبید و گفت با توجه به قول وقسم که دربرابررضا شاه ادا کرده بوده است نه تنها در صدد تعطیل سلطنت برنیامده، بلکه ازهمکاری با توده ای‌ها برای اعلام جمهوری واعلام انحلال سلطنت پهلوی خودداری کرده است. راست هم می‌گفت. وقتی حزب توده ایران قوت گرفت هم ما به وحشت افتادیم وهم دوستان انگلیسی وآمریکائی وحتی منطقه‌ای ما!”[xxxvii].

اوسته کی مقاملار بیر یانا دورسون سناریو بیچیمینده حیاتا کئچمیش حاکیمیت چئوریلیشی باش وئردیکدن سونرا محمد مصدق گئنه ده اؤز مصونیتینی قوروموش. محمد مصدیغین کابینه سینده خاریجی ایشلر ناظیری اولان حسین فاطمی حددن آرتیق دیرندیگی اوچون توتولوب اؤلومه محکوم اولارکن محمد مصدق السلطنه فانی عؤمرونو احمدآباد کندینده کئچیرمگی ایستر فارس شاهلیق سیستیمی اوچون اویقون حئساب ائتمیش. اوسته گؤروندوگو کیمی بو ذاتلار هر نه قیمته ایستر اولسون، فراماسونلوغو بیر مصونیت ملزمه سی کیمی قوللانماغا و ایناندیقلاری فارس حاکیمیتچیلیک سیستیمینی تثبیت ائتمگه چالیشمیشلار. ایران ممالیک محروسه سی ماراق داییره سی آچیسیندان ظاهیرده اینگلیستان دؤولتی الیندن چیخماسینا و آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین ماراق داییره سینه کئچمه سینه داییر محمدرضا شاهین آناسی تاج الملوکدان ائشیتمک داها دا ایلگینج (جالیب) گؤرونر، اوخویوروق:

“یک مرتبه حرف‌های جدیدی درایران شروع شد و یک دستجاتی پیدا شدند که حرف ازدمکراسی وملیت واینجور چیزها می‌زدند. قوام السلطنه که به سیاست انگلیسی‌ها نزدیک بود و حسین علاء که به سیاست آمریکایی‌ها نزدیک بود هر دو پیش من آمدند و ما با هم صحبت زیاد می‌کردیم. ازاین صحبت‌ها معلوم شد که آمریکا دستجاتی درست کرده و می‌خواهد عرصه را به انگلیسی‌ها و سیاست آنها درایران تنگ کند. آدم‌هایی هم که جزو پیش قراولان این دستجات بودند مثل الهیار صالح و امثالهم همه سابقه کار و زندگی در آمریکا داشتند وقوام السلطنه آنها را متهم می‌کرد که درموقع اقامت درآمریکا جذب آمریکایی‌ها شده اند. آدم‌های دیگری هم بودند که حالا اسم همه آنها یادم نیست. گاهی اوقات محمد رضا اینها را می‌خواست و من هم بودم وگاها اشرف هم بود و بعضی از نزدیکان هم بودند و مجادله و بحث می‌کردیم. این آدم‌ها می‌گفتند که دردنیا بعد ازجنگ بیطرفی معنی ندارد. تازه چه فایده‌ای ازبی طرفی برما مترتب است؟ مگر ما درجنگ ‌بی‌طرف نبودیم. نیروهای متفقین ‌بی‌طرفی ما را نادیده گرفتند ومملکت ما را متصرف شدند. ازاین حرف‌ها می‌زدند و بعد نتیجه می‌گرفتند که برای ایجاد موازنه میان دو قدرت قاهر یعنی شوروی وانگلستان که هردو کشور درایران سابقه مداخله گرانه دارند باید به یک نیروی سوم متوسل شد که همانا آمریکا است! حتی یادم هست که الهیار صالح و یک نفر دیگر که دانشگاهی بود و علی الخصوص دکتر متین دفتری که فامیل مصدق بود خیلی از آمریکا تبلیغ می‌کردند و برای اینکه ما را تحت تاثیرقراردهند سیاست رضا ) شاه(  را مثال می‌زدند ومی گفتند اعلیحضرت فقید هم دنبال یک نیروی سوم می‌گشت تا دربرابر روسیه وانگلستان علم کند و به همین دلیل بود که به آلمان نزدیک شد….”[xxxviii].

مصدغین احمد آبادا گئتدیگینه داییر تاج الملوک خانیم گئنه ده اؤز گؤردوکلرینی بئله ایفاده ائدیر:

“ما مصدق را محدود ومحصور نکرده بودیم. فرزندش و اهل خانواده اش و هرکس که خودش می‌خواست آزادانه به ملاقات او می‌رفتند و هر وقت لازم بود به مریضخانه برود و یا برای امور شخصی به تهران وارد شود احمدآباد را ترک می‌کرد. مصدق بعد ازماجرای ۲۸ مرداد ۳۲ شخصا ترجیح داد کنج انزوا بگیرد و حاضر به ملاقات با سیاسیون و رجال و معارف و مشاهیر نبود. احمد آباد را هم خودش انتخاب کرد. شما مطمئن باشید که محمدرضا )شاه( هیچ برخوردی با مصدق نکرد. بهرحال مصدق با فضل الله زاهدی ودادستان ارتش توافق کرد که مجازات سختی برای اودرنظرگرفته نشود و درعوض او ازسیاست کناره گیری کند و دوران بازنشستگی خود را دراحمد آباد شروع نماید. خانواده مصدق بعد ازاین وقایع محترم بودند وهیچکس معترض آنها نشد و حتی عده‌ای ازنزدیکان او مثل آقای دکتر متین دفتری که شوهر خواهرش بود به مجلس سنا رفت ومنشاء خدمات زیادی شد”[xxxix].

[i] Albert G. Mackey, Freemasonry, Volume I, Published By History Company, Illinois ( USA ) S. 193.

[ii]  اسماعیل رائین، (بوشهرلی عرب) اوچ جیلدلیک کتابینی (فراماسونری و فراموشخانه در ایران) ایلک اولاراق ایتالیادا و سونرا تهراندا چاپ ائتدیرمیش. کتابین دؤردونجو جیلدی نین چاپ اولماسینی مؤللیفین ۱۳۵۸ اینجی گؤزلنیلمدن باسقیلار سونوج و نتیجه سینده اؤلمه سی ایله ایمکانسیز ائتمیش.

[iii]  اسماعیل رائین، فراماسونری و فراموشخانه در ایران، تهران، انتشارات امیرکبیر، جیلد ۱-۳

[iv]  اسماعیل رائین، آدی کئچن اثر، صحیفه ۶۴۰٫

[v]  سید حسن آیت، چهره حقیقی مصدق السلطنه، صحیفه ۳۵٫

[vi]  باقر عاقلی، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب، جیلد ۱، ۴۱۸٫

[vii]  باقر عقیلی، اوسته آدی کئچن کیتاب.

[viii]  باقر عقیلی، اوسته آدی کئچن اثر.

[ix]  ایرج افشار، خاطرات و تالمات دکتر مصدق، صحیفه ۱۶۷٫

[x]  باقر عاقلی، روزشمار وقایع تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب، جیلد ۱٫

[xi]  باقر عقیلی، اوسته آدی کئچن اثر.

[xii]  فارس حاکیمیتی آمریکالیلاری نفت مسئله سینه جلب ائتدیگینی ایجتماعیتدن و اؤزللیکله روسیه منافعی یانچیلاری اولان توده پارتیسیندن گیزلی ساخلاماغا چالیشاراق مسئله نی ایکی آمریکالی، هئربئرت هو و کئرتیس آدلی شخصلر ایله گؤتور قوی ائتمگه چالیشیرمیش. بو آرادا سهیلی نین حاکیمیتدن اوزاقلاشماسی ایله نفت مسئله سی محمد ساعد ماراغالی زامانی بیر داها طرح اولموش. بئله لیکله محمد ساعد ماراغالی حکومتی بیر گیزلی کمیسیون (شخصلر عیبارت ایمیش: عبدالله انتظام، حسین پیرنیا، عباس آرام، نخعی، و ایکی اوسته آدی چکیلن آمریکالیلاردان) یاراداراق مسئله نی یولونا قویماغا چالیشمیشلار. بو آرادا مجلیسده کی توده عوضولری مسئله دن خبر الده ائده رک مرداد آیی نین اوندوققوزوندا، ۱۳۲۳ ایلینده مجلیسده اعتیراض سسلرینی یوکسلده رک بو گیزلی اویونلارا اعتیراض ائده رک دؤولتی سورقو و سوآلا چکمیشلر. بئله لیکله نفت مسئله سی نین اوستو آچیلاراق نفت مسئله سی گونون سیاستینه چئوریلمیش. بو موضوع اوزره باخینیز: داغ شدن بازار نفت در دوره چهاردهم مجلس .

[xiii]  سید حسن آیت، چهره حقیقی مصدق السلطنه، صحیفه ۵۲٫

[xiv]  حسین کی استوان، سیاست موازنه منفی، جلد اول، صحیفه ۲۲۳، تهران، ۱۳۵۵٫

[xv]  حسین کی استوان، آدی کئچن اثر، هامان صحیفه.

[xvi]  باقر عاقلی، روزشمار وقایع تاریخ ایران، چاپ ۶/ ۱ تیر۱۳۲۹، صحیفه ۳۲۲٫

[xvii]  محمد رضا، مأموریت برای وطنم، صحیفه ۱۷۹

[xviii]  هندرسون، تاریخ ۱۴٫۰۵٫۱۹۵۳ = ۲۴ اردیبهشت ۱۳۳۲، تئلگراف نمره سی، ۷۸۸/۵/۱۹۵۳٫ ۰۰ .

[xix]  حسین مکّی، ج ۱، صحیفه ۱۹۶-۱۹۷، متینی صحیفه ۳۴۸٫

[xx]  جلال متینی، نگاهی به کارنامهء سیاسی دکتر محمّد مصدّق، شرکت کتاب، آمریکا، ۱۳۸۴، صحیفه ۳۵۴٫

[xxi]  باقر عاقلی، آدی کئچن اثر، صحیفه ۳۴۶٫

[xxii]  علی میر فطروس، دکتر محمّد مصدّق؛ آسیب شناسی یک شکست (بخش پنجم):

http://news.gooya.eu/politics/archives/2007/06/060151.php آلینمیش: جلال متینی، نگاهی به کارنامهء سیاسی دکتر محمّد مصدّق، شرکت کتاب، آمریکا، ۱۳۸۴، صحیفه: ۲۷۶-۲۷۷، آلینمیش: حسین مکّی، کتاب سیاه، جیلد ۴، صحیفه ۳۰۶ – ۳۵۶.

[xxiii]  سید ابولقاسم کاشانی، به حضرت نخست‌وزیر معظم جناب آقای دکتر محمد مصدق دام‌ اقباله، مارک نخست‌وزیری ((مهر ورود نامه)  ۲۷ مرداد ۳۲ مرقومه حضرت آقا وسیله حسن آقا سالمی زیارت شد. والسلام دکتر محمد مصدق. باخ: گفت‌وگوی حمید شوکت با دکتر حسن سالمی درباره‌ی نامه‌ی آیت‌اله کاشانی به مصدق:

http://www.shokat.com/articles_pdf/mosadegh22.htm

[xxiv]  علی میر فطروس، دکتر محمّد مصدّق؛ آسیب شناسی یک شکست (بخش پنجم): http://news.gooya.eu/politics/archives/2007/06/060151.php آلینمیش: جلال متینی: نگاهی به کارنامهء سیاسی دکتر محمّد مصدّق، شرکت کتاب، آمریکا، ۱۳۸۴، صحیفه: ۲۷۶-۲۷۷، آلینمیش: حسین مکّی، کتاب سیاه، جیلد ۴،  صحیفه لر ۲۹۷، ۳۰۱، ۳۰۲، ۳۰۹، ۳۳۶، آذر آیی نین اون دوقوزو ۱۳۳۰ تاریخینده کی مجلیس دانیشیقلار.

[xxv]  باقر عاقلی، روزشمار وقایع تاریخ ایران، چاپ ۶/ ۱ تیر۱۳۲۹، صحیفه ۳۴۶

[xxvi]  تلگراف، سری: ۶۵۱-۱۱̷ ۲۵۵۳٫۸۸۸، فوری، نوامبر ۱۹۵۱ (۱۵ آبان ۱۳۳۰)، ۹ بعد از ظهر.

[xxvii]  باقر عقلی، آدی کئچن اثر، صحیفه ۳۴۹

[xxviii]   تلگراف، ۸۸۸، ۱۰̷ ۱- ۱۵۵۲، شماره پیام: ۲۶۴۰، سری، فوری؛ تهران، ۱۵ ژانویه ۱۹۵۲، ۶ بعد از ظهر.

[xxix]  علی میرفطروس، دکتر محمّد مصدّق؛ آسیب شناسی یک شکست،(بخش نهم): http://news.gooya.eu/politics/archives/2007/07/060962.php

[xxx]  علی میرفطروس، آدی کئچن اثر، صحیفه ۳۵۰٫

[xxxi]  علی میرفطروس، باخ اورادا.

[xxxii]  گفت‌وگوی حمید شوکت با حسن سالمی درباره‌ی نامه‌ی آیت‌اله کاشانی به مصدق: http://www.shokat.com/articles_pdf/mosadegh22.htm

[xxxiii]  باقر عقلی، روزشمار وقایع تاریخ ایران، چاپ ۶/ ۱ تیر۱۳۲۹، صحیفه ۳۵۰

[xxxiv]  مارک گازیورسک/ مالکوم برن، مصدق و کودتا، انشارات قصیده سرا، تهران، ۱۳۸۴، صحیفه ۳۷۰، مترجم: علی مرشدی زاد.

[xxxv]  علی میر فطروس، آدی کئچن مقاله، آلینمیش: جلال متینی: یادنامه غلامحسین صدیقی، صحیفه ۱۳۳-۱۲۴، پیوست شماره چهار صحیفه ۴۸۸-۲۶۹٫

[xxxvi]  جلال متینی: نگاهی به کارنامهء سیاسی دکتر محمّد مصدّق، شرکت کتاب، آمریکا، ۱۳۸۴، صحیفه ۴۸۷، آلینمیش: عاملی ۲٫ جیلید، صحیفه ۹٫

[xxxvii]  تاج الملوک: من ۵۷ سال در کوران حوادث سیاسی ریز و درشت ایران بودم: http://www.peiknet.com/1384/hafteh/04azar/hafteh_page/50taj.htm

[xxxviii]  تاج الملوک، باخ اورادا.

[xxxix]  تاج الملوک، باخ اورادا.

ایشیق سؤنمز

یوروم یازین

Back to Top