دیل سئچین

فاشيزمين مئتودولوگيياسي

اویان نیوز: منطیقی باخیمدان دورتو و دوشونجه قارشیلیقلی ایلگیده دئییل‌لر، لاکین فاشیزم اونلاری قاریشدیرما مئتودو ایله اؤزونه مشروعیت قازانیر. بو مئتود چاغداش دونیادا ایکی یؤندن اؤنم داشیییر. بیرینجیسی، بوگونکو دونیادا تام آنلامیندا فاشیست رژیم اولماسا دا، فاشسیزمین بیر چوخ دوکتورینالاری دؤولت‌لر، گروپ‌لار و فردلرین دوشونجه و داورانیش‌لاریندا حیاتینی سوردورور. باشقا سؤزله فاشیزم نه اوزاقدادیر،  نه ده موسولینی، هیتلر و فرانکو′نون دا آتادان قالما مولکودور، داورانیش تورودور. ایکینجی‌سی، همین مئتود یالنیز فاشیزمه عاید دئییل، اونون قوللانیلماسی بیر باشا سیاسی دؤومسوزلوک‌له ایلگی‌لی‌دیر. بو دؤزومسوزلویون درجه‌سی آرتدیقجا آدی چکیلن مئتوددان یارارلانمالار قاچیلماز اولور.

 گیریش

فاشیزم “قان” و “تورپاق” وورغونلوغوندان عیبارت‌دیر. باشقا سؤزله، فاشیست بللی جوغرافیا سینیرلاری ایچهریسینده یئرلشن اؤز سوْیـونو [نژادینی] بوتون سوی‌لارا اوستون ساییر. هیتلئر ۱۹۳۸-ده دئییر: «ناسیونال سوسیالیزیمین باشلیجا پلانی لیبئرال فردچیلیک و مارکسیست اینسانچیلیق قاورام‌لارینا سون قویاراق اونلاری “کوتله‌وی توپلوم”لا دیییشدیرمک‌دیر. بئله بیر توپلومون کؤکو تورپاقدا، بیرلییی ایسه قاندادیر.» لاکین بونلار یالنیز فاشیزمین مضمونودور. بونلاردان اؤنمسیز اولمایان مسئله ایسه فاشیزمین مئتودولوگییاسی‌[۱]دیر: دورتو[۲] و دوشونجه‌نین قاریشدیریلماسی. بو قاریشدیرما باشقا تانینمیش بیر نظریه‌یه سؤیکنمه‌دن مومکون اولمور: قورغو قورامی [توطئه نظریه‌سی][۳].

منطیقی باخیمدان دورتو و دوشونجه قارشیلیقلی ایلگیده دئییل‌لر، لاکین فاشیزم اونلاری قاریشدیرما مئتودو ایله اؤزونه مشروعیت قازانیر. بو مئتود چاغداش دونیادا ایکی یؤندن اؤنم داشیییر. بیرینجیسی، بوگونکو دونیادا تام آنلامیندا فاشیست رژیم اولماسا دا، فاشسیزمین بیر چوخ دوکتورینالاری دؤولت‌لر، گروپ‌لار و فردلرین دوشونجه و داورانیش‌لاریندا حیاتینی سوردورور. باشقا سؤزله فاشیزم نه اوزاقدادیر،  نه ده موسولینی، هیتلر و فرانکو′نون دا آتادان قالما مولکودور، داورانیش تورودور. ایکینجی‌سی، همین مئتود یالنیز فاشیزمه عاید دئییل، اونون قوللانیلماسی بیر باشا سیاسی دؤومسوزلوک‌له ایلگی‌لی‌دیر. بو دؤزومسوزلویون درجه‌سی آرتدیقجا آدی چکیلن مئتوددان یارارلانمالار قاچیلماز اولور.

هر بیر «دوشونجه، سؤز، دویغو، و حرکت»، هانسی‌سا «نیت و دورتو (انگیزه)» ایله قارشیلیقلی ایلگیده‌دیر. دورتو و دوشونجه‌نین قارشیلیق‌لی ایلگی‌لرینی بیر داها وورغولاماق فرانسیزلار دئمیشکن آیدینلیغی آیدینلاتماق‌دیر. پسیخولوگییانین پارلاق اوغورلاری سونوجوندا بو قارشیلیقلی ایلگی‌لرین بیر بؤلومو ایشیغا چیخاراق کسکینجه تصدیقلنمیشدیر. آلپورت′ا گوره، بیزی داورانیش‌لار و دوشونجه‌لر گئدیشینه قالدیران دورتونون اورگانیزمی داخیلی دوروم‌دور.[۱] کئلی‌′نین نظرینجه، دورتو یالنیز دوشونجه‌نی تؤره‌تمیر، دوشونجه پروسئسی و داورانیش‌ سیستئمی، شخصین اؤنجه‌کی تجروبه‌لرینه سؤیکه‌نه‌رک همین تجروبه‌لرین یوزوموندان قایناقلانیر[۴].[۲]

آمما قورغو [نوطئه] نظریه‌سینه اینانان‌لار یوخاریداکی دوزگون جومله‌‌لردن‌ یانلیش سونوج‌لار چیخاریرلار. بئله‌ کی، اونلار اینسانین فیکیرلرینی اؤیرنمک اوچون او فیکیرلرین اؤزونو آنالیز ائتمیر، اینسانین ایچ عالمینی آختارماغا باشلاییرلار. باشقا سؤزله دئسک، سؤزون یئرینه اینسانین اؤزونو یوْلایر، دوشونجه‌سی یئرینهدورتولرینی اؤیرنمه‌یه جان آتیرلار. سونوجدا دورتولرین چیرکین اولدوغونو گومان ائدیرلرسه، همین دورتورلردن دوغان دوشونجه‌نین یانلیشلیغینی نتیجه چیخاریرلار. بو سؤیلم [گفتمان]، فاشیست دونیا گؤروشونون آیریلماز حیصصه‌سی‌دیر. بئله بیر یاناشما طرزی‌نین گوجونه هر بیر فرد، سیاسی قورولوش و یا ایجتیماعی قوروم به‌یه‌نمه‌دییی دوشونجه‌نی پیس بیر نیته باغلاییب پیسله‌یه بیلر.

بو آنلاییشین ایزینی آزـ‌چوخ بوتون اینسان‌لارین دوشونجه طرزینده گؤرمک اولار. بئله‌دیرسه، اوندا قایغییا سبب نه‌دیر؟ بو نظریه عادی دورومدا دوشونجه گئدیشینی اؤز آخاریندان یاییندیرماغا قادیر دئییل، یالنیز “گوج” فاکتورونا آرخالاندیقدا، و یا گئنیش ائتکی مئخانیزمینه مالیک اولان بیلگی آراج‌لاریندان سسلندیکده تهلوکه دوغورور. چونکی گوج قازانماغا جان آتان ایسنان‌لار توپلوسو، ویا بللی دؤولت قورومو بو نظریه‌نی منیمسه‌ییرسه، عیرقی ساواش‌لاردان و یا کوتلوی قیرغین‌لاردان هئچ ده گئریده قالمایان فاجیعه‌یه سوروک‌له‌یه بیلر. چونکی آرزو اولونماز نیت‌لری پیسله‌مک گئدیشینده دوشونجه‌نین اؤزو ده (دوغرولوغوندان، یانلیشلیغیندان آسیلی اولمایا‌راق) سیرا‌دان چیخاریلا بیلر. بئله آندا ایسترـ‌ایسته‌مز زوراکیلیغا احتیاج دویولور، چونکی، دوشونجه‌نین یانلیشلیغینی آنجاق آرگومئنت‌لرله ثبوت ائتمک اولار، حالبوکی نیت‌لری پیسله‌مک سوره‌جینده دوشونجه‌نی آنجاق کوبودجاسینا گوج ایشلتمک‌له بوغماق اولار.

دوشونجه و دورتورلرین بیرـ‌بیرینه قاریشدیریلماسی‌نین چوخواخت سیستئماتیک ایدئولوژیک دؤزومسوزلویه  قاییتماسیندا شوبهه یوخدور. لاکین ساپقیلیغین ایپ‌اوجو آشاغیداکی مقامین اونودولماسینا گئدیب چیخیر: نیت همیشه گیزلی‌ یا دا آنلاشیلمازدیر. نتیجه اعتباریله، اینسان‌لارین تصورلری‌نین‌ قایناغی، و یا عمل‌لری‌نین دورتوسو آدی ایله تقدیم ائدیلن‌لر، اصلینده، گومان و فرضیه‌دن باشقا بیر شئی دئییل‌دیر. باشقا سؤزله دئسک، دوشونجه، تنقیدی یؤنتمین منطیقی دارتیشما قونوسونا چئوریلیر، دلیل‌لرله ثبوت اولور، و یا انکار ائدیلمه قابیلیتیی قازانیر. لاکین دوشونجه‌نین عکسینه اولا‌راق، دورتونون اوبیئکتیو [عینی] بیچیمده تانینماسی، چؤزوملنمه‌سی، اوزه چیخاریلماسی صرف گومان‌دیر. بئله بیر گومان ایسه ایجتیماعی عملین دایاغی کیمی منیمسه‌نیله بیلمز. البته، نیتین گیزلی اولماسی اونون ایضاح اولونمازلیغی آنلامیندا دئییل‌دیر.

بیلیریک، علمی آچیقلاما ایکی نؤوع‌دور:  بیرینجی‌سی، “ثبوت [دلیل]” آراجیلیغی ایله، ایکینجی‌سی ایسه “ندن [علت]” واسطه‌سییله. دورتو، اؤز ماهیتینه اویغون اولا‌راق ندن تیپلی آچیقلامانی منیمسه‌ییر، دوشونجه ایسه دلیله سؤیکه‌نن ایضاحی. دئمک، دوشونجه‌نین عکسینه اولا‌راق، دورتو اوچون دلیل گتیرمک مومکون دئییل، اونون باره‌سینده گؤروله‌جک تکجه مومکون ایش، اونون ندنینی آختاریب تاپماق‌دیر.  بو بؤلگونون سونوجو اولاراق دئیه بیله‌ریک کی، فئنومئن‌لره باخیشیمیز ایکی حالدان خاریج دئییل: یا اخلاقی‌دیر، یا دا علمی. فیکیرلری، اولای‌لاری و فردلری ده‌یرلندیرمکده هم اخلاقی بوجاقدان [زاویه‌دن] باخا بیله‌ریک، هم ده علمی. فئنومئن‌لری پیس/یاخشییا بؤلمک اخلاقین ایشی‌دیر، آمما اؤنرمه‌لر[۵] بیچیمینده ایفاده اولونموش دوشونجه‌لری تصدیق/تکذیب ائتمکبیلیمین گؤره‌وی‌دیر. اخلاقدا “پیس/یاخشی” ایله اوغراشیریق، بیلیمده ایسه “دوغرو/یالان”‌لا. لاکین بو ایکی باخیش بوجاغینی بیربیرینه بیله‌رکدن قاریشدیریریق‌سا فاشیزمین مئتودولوگییاسینا قاپیلیریق.

بونو دا وورغولامالیییق کی، قورغو ماهیت‌لی دورتولر باره‌ده (بؤیوک اؤنمینه باخمایا‌راق) اخلاقی موحاکیمه یوروتمک علمی دلیل‌ـ‌ثبوتون یئرینی توتا بیلمز. اؤرنه‌یین، هانسی‌سا سوالی «شیطانی‌دیر» دئیه، آدلاندیرماغیمیز، بیزی اونون جاوابیندان آزاد ائتمیر. بونا گؤره، نیت‌لرین شیطانی و یا ایلاهی اولماسینا باخمایا‌راق، هر اینسانین سؤزونون و یا دوشونجه‌سی‌نین دوغروـ‌یالان‌لیغی منطیقی معیارلارلا اؤلچولور.

مقاله‌ده آشاغیداکی ایکی مسئله‌نی، یعنی «دورتونون گیزلی‌لییی» و «دورتو و دوشونجه‌نین قاریشدیریلماسی» مسئله‌سینی، آراشدیریریق. آراشدیرمانین باشیلیجا فرضیه‌سی بودور: قورغو قورامی‌نین ایزله‌ییجی‌لری دورتولری دوشونجه‌لردن داها اؤنملی ساییر، سونرا دوشونجه‌‌لری دورتولرین ایشیغیندا ده‌یرلندیرمه‌یه باشلاییرلار. ائله محض بونا گؤره دورتو و دوشونجه پروبلئمینی آراشدیرمازدان اؤنجه قورغو نظریه‌سینی گؤزدن اؤته‌ری کئچیرمه‌ییمیز یئرینه دوشردی:

بعضی‌لری‌نین گومانینجا، بشر عالمینده هرنه باش وئریرسه، دوشونجه‌لر، ایستک‌لر‌ و عمل‌لر چارپیشماسی‌‌نین محصولو اولماقدان‌سا، ثروت‌ـ‌‌‌قدرت صاحیب‌لری‌نین یوغوردوقلاری قورغولارین سونوجودور. سانکی دوشمن قوه‌لری‌نین فیتنه‌ـ‌فسادلاری‌ اولماسا نه ایجتیماعی چکیشمه‌لر باش وئره‌ر، نه ده یوخسوللوق کیمی چاتیمازلیق‌لار داغ بویدا عدالتسیزلیک آنلاییشینی یارادار. بو گومانا دایانا‌راق، ایجتیماعی گئدیش‌لری آچیقلاماغا چالیشدیغیمیز زامان، “قورغو قورامی” [توطئه نظریه‌سی] اورتایا چیخیر. بو قورامین باشلیجا آماجی اونون ایلکین شرح‌چی‌سی‌ کارل پوپئر′ین دیلینده بئله سسله‌نیر: «توپلومدا باش وئرن، بیزیم نیفرت بسله‌دیییمیز ساواش، یوخسوللوق و ایشسیزلیک کیمی بوتون “پیس” اولغولار [فاکت‌لار]، به‌یه‌نمه‌دیییمز فیکیرلر حؤکمن بیر نؤوع پیس نیتین و یا بدبخت‌لیک گتیرن پلانین محصولو اولما‌لی‌دیر. حؤکمن کیمین‌سه بونو تؤره‌تمکده بیر “آماجی” واردیر، البته کیمسه ده اوندان قازانج گؤتورور. باشقا سؤزله دئسک، آدی چکیلن نظریه‌یه گؤره، ایجتیماعی اولای‌لارین ایضاحی‌نین اساسینی آیری‌ـ‌‌آیری فردلرین و گروپ‌لارین کشفی اولوشدورور کی، اونلارین باش وئرمه‌سینده ماراق‌لی‌دیر، اوندان فایدا‌لانیر، و اونون باش توتماسی اوچون پلان‌لار جیزیرلار.»[۳]

 اتک یازی‌لاردا مقاله‌نین قایناق‌لاری وئریلمه‌یه‌جک، (بو قایناق‌لارا قارا رنگ‌له یازیلمیش رقم‌لرله ایشاره اولونور)، یالنیز بعضی آچیقلامالار یئر آلاجاق‌دیر. (بو آچیق‌لامالارا قیرمیزی رنگلی رقم‌لرله ایشاره اولونور.) قایناق‌لار “قورغو قورامی” [نظریه توطئه] باشلیقلی کیتابین چاپ واریانتیندا وئریله‌جک  .

[۱] روش‌شناسی فاشیسم.

dürtü [۲]: انگیزه، رانه [اینگیلیسجه: drive]

دورتو، ‌اینسانی اؤز احتیاج‌لارینی اؤدمه اوچون حرکته گتیرمه‌یه مئییل‌لندیرن عامیل‌دیر. هارت‌لی “Drive”[دورتو]، “Need” [احتیاج] و “Motive” [دئویندیریجی، حرکت‌وئریجی]  بیر سببین اوچ آدی ساییر. دورتو بد‌نین ائله بیر حالتی‌دیر کی، بورادا جسمانی قوه چئوره‌ده‌کی بولمه‌جیک‌لرینه دوغرو سفربر اولونور، سئچیجی بیر آراج کیمی اونو یؤنلندیریر. بعضی‌لرینه گؤره، جاذیبه‌لر بد‌نین جوشقو شکلینده دویولان حالت‌لری‌دیر. بونا گؤره ده، دورتو اینسانین چالیشمالاری، داورانیش‌لاری و تپکی‌لری اوندان آسیلی اولان داخیلی باسقی حالت‌لرینه دئییلیر.

The social theory of conspiracy[3]. “قورغو نظریه‌سی‌” سیاست فلسفه‌سینده تانینمیش بیر تئرمین‌دیر. بیلیرم بو سؤزبیرلشمه‌سینده‌کی “نظریه” سؤزجویو اوخوجولاری سهوه سالا بیلر.  ”قورغوسال باخیش” [نگاه توطئه‌آمیز] و یا “قورغوسال یاناشما طرزی” [رهیافت توطئه‌آمیز] مقصدیمیزی داها یاخشی چاتدیرا بیلردی. لاکین همین باخیشین دونیا سویه‌سینده بئله آد قازانماسی منی ده موجود گله‌نه‌یی ایزمه‌له‌یه سوروک‌له‌دی.

تجرویه اؤنجه‌سی ، a priory [۴]

[۵] قضیه، proposition. کلاسیک منطیقده یارغی‌نین [حؤکمون] دیله گلمه‌سی؛ دوغرو یا دا یالنیش اولابیلن بیر آنلاتیم [بیان]. چاغداش منطیق‌چی‌لر دوغرو یا دا یانلیش اولابیلن آنلاتیم یانیندا مجهول قالان بیر آنلاتیمین دا بولوندوغونا دیققتی چکمیشلر. علم و فلسفه آرگومئنت و یا تجروبه سوزگجیندن کئچمیش اؤنرمه‌لر اوزه‌رینده قورولور. آمما قورغو نظریه‌سینده‌کی ایره‌لی سورولموش اؤنرمه‌لر هئچ بیر سیناغا بویون قویمورلار.

 

ایواز طاها

گوناسکام

یوروم یازین

Back to Top