دیل سئچین

ميرزه فتعلی آخوندزاده و اون دوققوزونجو عصرده قادين مسله سی

اویان نیوز: بؤیوک ادیبین اثرلری بو گون ده گئندئر مسله لری نین تدقیقی باخیمیندان قییمتلی منبعدیر

اون دوققوزونجو عصرین اوللرینه قدر تحصیلده یالنیز شرق قایدالاری ایله ایداره اولونان آذربایجان جمعیتی اولدوقجا موحافیظاکار ایدی. تاریخه نظر سالدیقدا ایلک 3276 دئموکراتلاریمیزین فعالیتی نین چتین یوللاردان کئچدیگینی گؤروروک. جهالت، مؤوهومات و نادانلیق شراییطینده معاریفچیلیگی اینکیشاف ائتدیرمک آسان دئییلدی. لاکین بو اینکیشاف پروسئسی نین اؤزو جمعیتی فورمالاشدیردی. بو باخیمدان اون دوققوز عصرین ایکینجی یاریسیندا آذربایجاندا قادینلارین وضعیتی، جمعیتده یئری، اونلارا موناسیبت و س. مؤوضولاری تدقیق ائتمکده دؤورون ادیب و موتفککیرلری نین اثرلری موهوم منبع رولونو اویناییر.

 آکادئمیک فیریدون کؤچرلی «م.ف.آخوندووون دونیاگؤروشو» کیتابیندا قئید ائدیر کی، اون دوققوز عصرین ادیبلری خالقین، خوصوصیله ده قادینلارین معاریفلنمه سی یولوندا موباریزه آپارماقلا یاناشی، قادین حوقوقلارینا دا گئنیش یئر آییریردیلار. معاریفچیلیک آذربایجاندا محض بو دؤورده تشککول تاپمیش و ییرمینجی عصرین اوللرینه بوتؤو بیر ایدئیا، ایجتیماعی جریان کیمی داخیل اولموشدور. بونونلا بئله، معاریفچیلیک ایجتیماعی شوعوردا موعین ایزلر بوراخسا دا، موحافیظاکارلیغین منفی استئرئوتیپلرینه تام قالیب گله بیلمه میشدی. محض بو سببدن ییرمینجی عصره قدر آذربایجاندا دونیوی تحصیل سیستئمی اوزره قیزلار اوچون مکتبلر یوخ ایدی. باکیدا ایلک موسلمان قیزلار مکتبی ۱۹۰۱-جی ایلده بؤیوک مئسئنات حاجی زئینالعابدین تاغییئو طرفیندن آچیلمیشدی.

«قادین صورتلری نین یارادیلماسی ادبیاتدا بؤیوک بیر اینقیلاب ایدی»

اون دوققوزنجو عصرده معاریفچیلیک آذربایجان گئرچکلیگی نین قارشییا قویدوغو وظیفه لرین حللینه کؤمک ائده بیله جک مدنی-ایدئولوژی حرکات کیمی دیقتی خوصوصی جلب ائدیر. دوغرودور، آذربایجان اؤزونون مدنی-معنوی حیاتی ایله آوروپا مدنیتی نایلیتلرینی قاوراماغا حاضیر ایدی. لاکین میرزه کاظیم بی دوزگون دئمیشدیر کی، \ ” غرب اؤز سییاستی ایله هئچ زامان آسیادا معاریفی دیرچلده بیلمز. اؤلکه نی یئنیدن قورانلار اونون اؤز ایچیندن یئتیشمه لیدیر\ ” .

همین دؤورده اؤلکه نی یئنیدن قوران ضیالیلار سیراسیندا میرزه شفیع واعظ، میرزه کاظیم بی، حسن بی زردابی داخیل اولماقلا، میرزه فتعلی آخوندزاده نین آدینی خوصوصی وورغولاماق گرکدیر. بئله کی، آذربایجاندا معاریفچیلیگین و دئموکراتیک ایجتیماعی فیکرین فورمالاشماسی دا بؤیوک اؤلچوده محض اونون آدی ایله باغلیدیر. میرزه فتعلی نین ایستر فلسفی اثرلرینده، ایسترسه ده پیئسلرینده قادینلارین دورومونا، اونلارین حیات طرزینه چوخ گئنیش آسپئکتدن یاناشیلیر و آذربایجان قادینی نین یوکسک دوشونجه طرزی، دونیاگؤروشو تصویر اولونوردو. جلیل محمدقولوزاده نین سؤزلری ایله دئسک، «میرزه فتعلی شرق قادینینی صحنه یه چیخاریب، اورادا دانیشدیریب، گولدوروب، آغلادیب و اورادا بیرینجی دفعه  کیشیلر ایچینده ایظهاری-ووجود ائدیب».

عبدالرحیم بی حاقوئردییئو ایسه همین فیکری باشقا شکیلده ایفاده ائده رک یازیب: «او زامان قادین صورتلری نین یارادیلماسی ادبیاتدا بؤیوک بیر اینقیلاب ایدی. آخوندووون پیئسلرینده قادینلار کیشیلردن داها عاغیللی، داها گؤزو آچیق و دوشونجه لی دیر. ایلک دفعه  م.ف.آخوندوو دئییب کی، قادینین جمعیتده هم معنوی حوقوقو اولمالیدیر، هم ده کیشیلرله برابر حوقوقو اولمالیدیر. آخوندوو او دؤورده مؤوجود دؤولت قورولوشلاریندان کونستیتوسییالی پارلامئنته اوستونلوک وئریر و بئله حساب ائدیردی کی، پارلامئنتین بیرینجی اساسی حوقوق برابرلیگیدیر، یعنی کیشیلرله یاناشی قادینلارا برابر حوقوق وئریلمه لیدیر».

قادین آزادلیغی جمعیتده آزادلیغین طبیعی اؤلچوسودور

آذربایجان فیلوسوفو قادینین جمعیتده یئری، رولو مسله سینه دؤنه-دؤنه توخونور، ایجتیماعی حیاتین بوتون ساحه لرینده قادینلارا کیشیلرله برابر حوقوق وئریلمه سی فیکرینی قطعیتله مودافیعه  ائدیردی. اثرلری نین تحلیلیندن گؤروندویو کیمی، او، قادین آزادلیغینی بوتون جمعیتده آزادلیغین طبیعی اؤلچوسو ساییب. ادیب یازیر:  ” شریعتین نه حاقی وار کی، قادین طایفاسینی حیجاب آیه  سی واسیطه سیله دایم حبسه آتیب عؤمرو بویونجا بدبخت ائدیر و یاشاماق نعمتیندن محروم ائدیر ” .

بئله لیکله، م.ف.آخوندزاده یاشادیغی دؤورده ساوادسیز موللالارین شریعت قایدالاریندان اؤز منافعلرینه اویغئن ایستیفاده ائدیب قیزلاری و قادینلاری جهالته محکوم ائتمه لرینی تنقید ائدیردی. او، اثرلرینده آذربایجان قادینی نین حوقوقسوزلوغونو تصویر ائده رک، محض بو حوقوقسوزلوقدان اونلارین باشینا گتیریلن آمانسیز بلالاری ایفشا ائدیب.

میرزه فتعلی یازیردی کی، قادین طایفاسی آزادلیق قایدالاریندا، \ ” جمعی حوقوقی بشریتده\ “  کیشی طایفاسی ایله برابر توتولمالیدیر: \ ” اوروپا فیلوسوفلاری قادینلاری بوتون اینسانلیق و آزادلیق حوقوقلاریندا کیشیلرله شریک ساییردیلار. حتّی بو گون او قیته نین بعضی دؤولتلرینده قادینلاری مملکتی ایداره ایشلرینه داخیل ائدیبلر\ ” . بونونلا دا همین دؤورده اؤز دونیاگؤروشو ایله داها چوخ ایره لی گئتمیش معاریفچی ادیب آذربایجان قادینی نین دا جمعیتده موهوم مؤوقئع توتماسینی تبلیغ ائدیردی. جلیل محمدقولوزاده بو باره ده یازیردی:«میرزه فتعلی نین کومئدییالاری نین قادین تیپلری عصرین معیشتدن گؤتورولموش فوتوقراف شکیللری کیمیدیر. اثرلرده تصویر ائدیلن قادینلار معیشتین قادین صیفتلری نین بیر جانلی نومونه سیدیر. اورادا قادینلار بیر دورو آینادا گؤرسنن کیمی گؤرسه نیرلر. اونون اوچون اورادا بیز موختلیف تیپلره، موختلیف صیفتلره راست گلیریک. بو صورتده کی، بو اثرلر معیشتین آیناسیدیر. طبیعیدیر کی، بورادا بیز قادینلارین یاخشی صیفتلری ایله پیسینی ده، موثبت صیفتلری ایله منفیسینی ده گؤره بیله جه ییک. و غئیری-جوره ده اولا بیلمز کی، قوچاق و باجاریقلی قادینلار ایچینده («حاجی قارا») قورخاق و باجاریقسیز قادین اولماسین («مورافیعه وکیللری») و هابئله صداقتلی، دوغرو و دوروست قادیندان ساوایی حیله  و ساختاکارلیغا مایل قادین تاپیلماسین («مورافیعه وکیللری») و بو جوره اولا بیلمزدی».

جهالتدن یاخا قورتارماغین یولو تحصیلدن کئچیر

بیر سؤزله، اؤز اثرلرینده قادین صورتلرینه گئنیش یئر آییران بؤیوک موتفککیر اونلارین دیلی ایله قادینلارین دوشدویو وضعیتی اونلارین جمعیتده کی  حوقوقسوزلوغو ایله علاقه لندیریردی. عئینی زاماندا او، قادین حوقوقسوزلوغوندان ایستیفاده ائدن کیشیلرین اونلاری \ ” آل-وئر\ “  اوبیئکتینه چئویرمه لرینی ده پیسله ییردی. مثلا،  ” حئکایتی-خیرس-قولدورباسان “  پیئسینده پرزادین دیلی ایله قادین حوقوقسوزلوغونو گؤستره رک، اونلارین ایختییاری نین یا آتا و یا عمی نین الینده اولدوغونو یازیب: «اتا و یا عمی قیزلاری یالنیز اؤز منافعلری نین خئیرینه کیملرسه اره وئریر، قیزلار ایسه ساکیتلیکله بونا تابئع اولوردولار». یازیچی-فیلوسوف عئینی زاماندا چوخ آروادلیلیغی پیسله ییردی. دراماتورق  ” سرگوزشتی-وزیری-خانی-لنکران “  اثرینده قادین پئرسوناژلاری نین دیلی ایله چوخ آروادلیللیغین نه کیمی فاجیعه لره گتیریب چیخاردیغینی گؤستریب.

قادینین جمعیتده اوینادیغی رولا بؤیوک اؤنم وئرن مؤلیف اؤز موشاهیده لری اساسیندا قادینلارین کیشیلردن داها ایراده لی، منن گوجلو اولدوقلارینی وورغولاییردی. مؤلیف جمعیتده باش وئرن بوتون بلالارین کؤکونو کیشی ایله قادین آراسیندا برابر حوقوقلارین اولماماسیندا، قادین حوقوقسوزلوغوندا گؤروردو. دوغرودان دا، همین دؤورده کیشیلر قادینلارا یوخاریدان آشاغی باخیر، قادینلاری عوام حساب ائدیر و اونلارا ائله گلیردی کی، قادین یالنیز اوشاق بؤیوتمک، یئمک بیشیرمک، قاب-قاجاق، پالتار یوماق اوچون لازیمدیر.

قئید ائدک کی، اون دوققوزنجو عصرین اوللرینده قادینلارین اوزلشدیکلری جهالتدن یاخا قورتارماغین یولونون محض تحصیلدن کئچدیگینی دئین میرزه فتعلی نین اثرلری بو گون ده گئندئر مسله لری نین اؤیره نیلمه سی، تدقیقی باخیمیندان چوخ قییمتلی منبعدیر. اونا گؤره کی، یاشادیغیمیز ییرمینجی بیر عصرده ده بعضاً قیز و قادینلاریمیز محض تحصیل آلمادیقلارینا، اؤز حوقوقلارینی بیلمه دیکلرینه گؤره ایستر عاییله ده، ایسترسه ده جمعیتده پروبلئملرله اوزلشیرلر.

 یازان: مه پاره

قایناق: مدنیت درگیسی

کؤچورن: آیدا بیات

 خاتون بلوگ آراجیلیقی ایله

یوروم یازین

Back to Top