دیل سئچین

چات‌لاردا دیل یاشامی

eyvaz taha

اویان نیوز:

ایواز طاها

۱٫ ایگیرمینجی یوزایللیکده “دیل”ـه باخیش بوجاغی کؤکلو دییشلیک‌لییه اوغرادی. بو واختاجان دیلین نه قده‌ر اؤنملی وارلیق اولدوغونون سرّینه یئترینجه واریلمامیشدی. بو اؤنه‌مه دیققت یئتیریلمه‌سی‌نین گؤستریجی‌لری آز دئییل: اؤتن یوزایللیکده «فلسفه‌ دیلین چاتیندا یارانیر» ادعاسی سسلندی (ویتگئنیشتاین)؛ ادبیاتین بیر دیل دونیاسی‌دیر، متندن باشقا بیر دونیا یوخدور، آنلام سؤز بطنینده گیزلنیر، یا دا دیل اویون‌لاری ایچینده أریییب گئدیر (دئریدا). بو گؤستریجی‌لرین سایینی داها دا آرتیرماق اولار: آنالیتیک دیل فلسفه‌سی‌نین یارانماسی، پسیخولوگییادا دیلین گؤرونمه‌میش اؤنم قازانماسی، حتتا آلت‌بیلینجین دیل‌سل [زبانی] بیر قورولوش اولدوغونون وورغولانماسی (لکان) و قورولوشچولوغا [ساختارگرایی‌یه] گتیریب چیخارمیش فردیناند سؤسورون دیل قورام‌لاری [نظریه‌‌لری].

بونون اوٍچون من همیشه دیلین هئیبتیندن دانیشیرام. دیل‌له سایماز و نئجه‌گلدی داورانیشین تهلوٍکه‌سینی وورغولاییرام [تأکید ائدیرم]. لاکین بو وورغولار، دیلی اؤز باشینا بوراخیب، اونون کورلاماسینا نئیترال [خنثی] تانیق اولماق کیمی یوْزولمامالی‌دیر. بو وورغولاردا دیلی آچیق گؤزله گوجلندیرمک، چیچکلندیرمک، گئنیشلندیرمک مقصدی گوٍدولور.

۲٫ دیل مسئله‌سی ایله اوُغراشماق اوٍچون سیاسی آچیلیم دوًنمینی گوًزله‌مک یئرسیزدیر. کیمسه «سیاسی گوجو أله کئچیریرسک دیلی بیر گئجه‌ده چؤزه بیله‌ریک» دئییر، او بیریسی «ایندی تئزدیر، دیلی واختیندا اؤیرنه‌جه‌ییک» سؤیله‌ییر. بو باخیشدا حقیقت وارسا، بؤیوک یانلیش و چاتیشمازلیق‌‌لار دا وار.

بیرینجیسی، ائله بیر فوٍرصتین واختینی معین‌لشدیرمک کیمسه‌نین ألینده دئییل. او فوٍرصت بللی زامان نوًقطه‌سینده یئرلشمیر، تاریخی گئدیش‌له باغلی‌دیر. گله‌جک گلمیر، بیز اونو یارادیریق. بونون اوٍچون دیلین آلین‌یازیسینی باشلی باشینا بوراخماق اوْلماز. دیلین ماهیتی، ساغلام دیلین گئرچک‌لشمه مئخانیزم‌لری، دیلین اؤیره‌تیمی، أنگل‌لر و اولاناق‌لارلا تانیش اوْلمادان بیر گئجه‌ده سهل‌دیر، بیر عؤمور بویو مسئله‌نی چؤزمک موٍمکون اوْلمایاجاق. بونو دا سؤیله‌مک یئرینه دوشردی کی، دیل نه قده‌ر سیاسی یاساق‌لار چرچیوه‌سینده یئر آلیرسا، بیر او قده‌ر ایستک‌لی گؤرونور. آمما دیل یاساق‌لار دایره‌سیندن چیخدیقدا اونونلا باغلی ماراق‌لار داها «قوتساللاشدیریلمیش اؤزگورلوک، میللی منلیک، اؤزوٍنه قاییدیش» قاورام‌لاری‌نین آدی آلتیندا آنلاشیلمایاجاق. گلوباللاشمیش رقیب دیل‌لرین چارپیشماسیندا یاریشمالی اولاجاق.  [۱]

بیز دیلین تدریسینی گئرچکلشدیرمک اوچون ألیمیزدن گله‌نی أسیرگه‌مه‌مه‌لیییک. آنجاق اؤن‌پلان‌‌لارا دا حاضیرلیغیمیز اولمالی‌دیر. توتالیم دیلین تدریسینه ائله بیر سیاسی ایمکان یاراندی. مسئله‌نین اؤنملی طرفی دیل سیاستینی پلانلاشدیریب گئرچکلشمک‌‌دیر. دیل‌له ایلیکین تانیشق‌لیق اوْلمایان تقدیرده، یا دا آذربایجان تورکجه‌سینده بیرجه سطیر دوزگون یازماغی باجارمادیغیمیز حالدا، دیلین تدریسینه گئدن هانسی یولو سئچه‌جه‌ییک؟ بورا فاجیعه دؤنگه‌سی‌دیر.

گوٍج دؤنگه‌سینی گؤزله‌مه‌یین آستاریندا ایندیکی دؤزومسوزلوک یاتیر. بعضی‌لری دئییر: «او زامان گئج گله‌جک، تئزلیک‌له مسئله‌نین باشینی باغلامالیییق.» بو ایسه، دیل مسئله‌سینی گئجیکدیریب آنلاشیلماز بیر واختدا چؤزمه‌‌یین او بیری اوٍزدور. بللی چئوره‌لر اولدوقجا دارتیشمالی مسئله‌لرده گره‌ک‌لی علمی صلاحیت قازانمادان تله‌سیک کسه چوًزوٍم‌یول‌لارینا [راه حل‌لره] فیکیرلشیرلر. کسه چؤزوم‌یولونون دا تئزلیک‌له عومومی ماراق اویاندیرماسی موٍمکون اولمور. سونجدا رقیب‌لری عرصه‌دن دیشاری وورماق‌لا سؤزبیرلییینی ساغلاماق اولور! بو ایسه آچیقجا بیلگی، دیل و دوشونجه آلان‌لارینی تک‌سسلی‌لیک قارانلیغینا سوروک‌له‌مک دئمک‌دیر. بو «دؤزومسوزلوک سیاستی»نین باشقا آدی‌دیر. بو سیاست دوٍشونجه‌لری، اینانج‌لاری و باخیش‌لاری قوْندارما بیچیمده عئینی‌لشدیرمک ایسته‌ییر. لاکین ادبیات، اویغارلیق [تمدن]، تکنولوژی‌نین کوًک‌لری دوشونجه بنزه‌رلیک‌لرینده دئییل، فیکیر آیریلیغیندادیر. کسکین انکارلاردا.

نه یازی قایدالاری، نه‌ ده ساغلام دیل، عئینی دوٍشونجه‌لی آدام‌لارین اوزلاشماسی ایله یئترینجه گئرچکلشه بیلمه‌یه‌جک. بو اوزلاشما،  چئشیدلی ـ حتی ضدیت‌لی ـ باخیش‌لاردان سوزولموش سونوج ایشیغیندا گئرچک‌لشمه‌لی‌دیر. بئله اوْلمادیقدا ایشین سوْنو اوٍرک‌آچان اوْلمایاجاق، چاتیشماز، عئیبه‌جر آلیناجاق، هامی‌نین طرفیندن ماراق‌لا منیسمه‌نیلمه‌یه‌جک.[۲]

معین قدر دوشونجه آیریلیغی اوْلمادان اویغارلیغین، بیلیمین، دوشونجه‌نین چیچکلنمه‌سی آلینمازدیر. اؤزه‌للیک‌له ایصطیلاح‌لار ـ گئنل‌لیک‌له دیل ـ کیمی بیر بیلیمسل مسئله‌ده، هم دوشونجه‌ چارپازلیغینا، هم‌ده دوشونجه چارپیشمالارینا تمل احتیاجیمیز واردیر.

۳٫ دیلین اؤزوٍنه گلدیکده، موتلولوقدان فاجیعه دؤنگه‌سینی آشمیشیق. مرکزچیل چئوره‌لرده دیلیمیزین اؤلومونه بسلنمیش اومودلارین پوچا چیخماسی، فاجیعه‌نین آرخادا قالماسی‌نین گؤستریجیسی‌دیر. باخمایاراق کی، گئنیش سیاسی باسقی‌لار تهلوکه‌لرین بؤیوٍک‌لویونه دلالت ائدیر. آمما بو یازیدا مسئله تهلوٍکه‌نین سیاسی طرفی دئییل (اؤز یئرینده بو چوخ اؤنملی و دارتیشمالی‌دیر)، علمی طرفینی گؤز اؤنونه آلیرام: علمی دیلده‌کی گرگین‌لیک.

آذربایجان نثری‌نین بدیعی قولوندا گرگین‌لیکدن سؤز آچماق یئرسیزدیر، دیلیمیزین آغریان یئری علمی نثرده‌دیر. بو سورون ایسه آذربایجان جومهوریتینده‌کی رسمی دیلدن قایناقلانیر. رسمی دیله بیر چوخ آلینما سؤزجوک‌لر یوکله‌نیب. بونو تکجه بیلیمسل یازی‌لاردا گؤموروک، اینسان‌ آدلاریندان توتموش بیلگی آراج‌لاریناجان بو آلیشقانلیغین قاباریق اؤرنک‌‌لریله قارشیلاشیریق: گول‌نیسا، فوق‌المنطیق، تشکیلات [۳] ، تهران و جانعلی کیمی اینسان آدلاریندان توتموش پانوراما، پاریتئت، کولیس، عدالت، لیبئرال پرئس، لیدئر و سپئیس کیمی مئدیا آدلاریناجان هئچ بیری دوغما دئییل. بو ایسه بیزی قیجیقلاندیرمایا بیلمز.

 ”بیلیمسل نثر” دئینده یالنیز هومانیتار بیلیم‌لر، یا دقیق بیلیم‌لری نظرده توتمورام، چؤزوم‌له‌مه‌یی [آنالیزی] احتیوا ائدن هر بیر یازینی علمی نثر آدلاندیریرام. بو تانیم، فلسفه‌نی ‌ده اؤز ایچینه آلیر. دیلین بو ایکی یؤنونون فرقلی بیچیمده گلیشمه‌سی اینجه ندن‌له باغلی‌دیر. بدیعی نثرده جومله‌لرله اویناماق قولای‌دیر، ایسته‌نیلمز قاورامدان، آنلاشیلماز کوبود سؤزجوکدن یان کئچمک اولور. آمما علمی نثرده بللی سؤزجوک‌له قارشیلاشماق قارچیلمازدیر. أدیب سلطانی‌یه گؤره «بدیعی نثرده جوٍمله‌لرین قاباریق شخصیتی واردیر، علمی نثرده ایسه سوًزجوک‌لرین. باشقا سوًزله علمی سؤزجوک‌لر اوًزونلوکده داها ’اوًزونه باغلی‘، ’یئتکین‘ و ’اوًزونه سیغان‘، ’منطقی‘دیرلر. بدیعی نثرده سؤزجوک‌لرین ائموسیالارینی، دویغولارینی، مئتافوریک [استعاری] آنلا‌م‌لارینی چاتدیرماق قارشییا مقصد قویولور، علمی نثرده ایسه اونلارین دقیق آنلا‌م‌لارینی چاتدیرما گوٍجو گؤز اؤنونه آلینیر. علمی نثر، ادبی و بدیعی تنقیددن باشلانیر، بوٍتون ساحه‌لری بورویور.»

۴٫ قارشیلاشدیغیمیز باشلیجا پروبلئم بیلیمین یوخلوغودور. بئله بیر دورومدا تئرمین قوندارما اؤز اونمینی ایتیریر. آنلام یوخدورسا سؤزجوک نه‌یه گره‌ک. هابئله بیلیمین قایناغی دیلیمیزین یوردوندا یئرلشمه‌دییی اوٍچون، آلینما تئرمین‌لر آنلاشیلماز آلینیر، بو تئرمین‌لرین دوغما قارشیلیغی ‌دا [معادلی ‌ده] یئرینه دوٍشمور. بونونلا بئله هر ایکی پروبلئم بیزی چیخیلماز یولدا قویمامالی‌دیر. بیرینجیسی، بیلیم دیلی‌نین یارانماسینا جان آتماغیمیز بیلیمین یارانماسینا یول آچاجاق. ایلک باخیشدا یاد گؤرونن تئرمین ایسه زامان آخاریندا دوغمالاشاجاق. آنادولو تورکجه‌سینده “آیدینلاما” [روشنگری، Enlightenment]، “اوزمان”، “باش‌باخان”، بیزده ایسه “آپاریجی” [مجری]، “نئفت قورغولاری” [تأسیسات نفت] و “دوزلیش” [تصحیح] کیمی سؤزلر بئله اوْلمادی‌می؟ عرب‌لر بیر چوخ دیل‌لرده قارشیلیغی بولونمایان “سوسیالیزم”، “کومونیزم”، “تئلئفون” کیمی سؤزلری چئویردیلر. ایندی “اشتراکیّه”، “شیوعیّه”، “هاتف” کیمی سؤزلر عربجه‌ده او قده‌ر دوغما آلینیر کی، دئییرسن رحمتلیک مارکس “یاتیریم” باشلیقلی کیتابینی دوه اوٍستونده یازیب.

بو آرگومنت‌لری ایره‌لی سوٍرمکده آماجیم بودور: بیرینجیسی اؤزگه ایصطیلاح‌لارین مسئله‌سینی قوْلای سانمایاق، اوْنو دیلین قارشیسیندا دایانمیش داغ کیمی مانعه گؤره‌ک. بو ایسه اولدوقجا چئشیدلی فرضیه‌لر ایره‌لی سوٍرمک، مسئله ایله ایلگی‌لی درین بیلگی قازانماق، گئنیش چالیشمالارا قاتلاشماق و یئنی‌لیک‌لر آختارماق‌لا برابر، عملده بیر او قده‌ر احتیاط‌لی داورانماق طلب ائدیر. ایکینجیسی، بوٍتون چتین‌لیک‌لره رغمن مسئله‌نین چؤزوم‌یولو اولدوغونا اینانماق. دئمک، تئرمین آچیسیندان دیلیمیز چیخیلماز یولدا دئییل. هم اؤزونون پوتانسئیلی، هم ‌ده تورکجه‌نین قارداش قول‌لاری‌نین‌ بؤیوک تجروٍبه‌سینه آرخانالا بیلر.

۵٫ سوْن واخت‌لاراجان غریبه بیر سؤز دیلده دیشده گزیردی: «توٍرکجه‌میز دونیانین أن قایدالی دیلی‌دیر». بو ادّعانین دوْغرو اولوب اوْلماماسیندان آسیلی اوْلمایاراق، دیلین تام قایدالی اوْلماسینی بیلیم تأیید ائتمیر. بو هئچ بؤیوک اوٍستونلوک ده دئییل. بیلگی آلیش‌ـ وئریشی گئنیش اوْلمایان چاغ‌لاردا تام قایدالی دیل گئرچک گوًرونسه ‌ده، ایندی بؤیوک خال دئییل، چاتیشماز یؤن‌دور! [۴]   دیلین اینکیشاف مرحله‌سینده، اؤزه‌للیک‌له باشقا دیل‌لرله گئنیش آلیش‌وئریشه گیریشمیش دؤنمده، ’تام قایدالی‘ آدلانان دوروم آبسورددور. شخصن منیم اوٍچون تام قایدالی بیر دیل قورخونج، شوم بیر فئنومئن‌دیر. تام گؤز آلتینا آلینمیش، بوٍتون آلان‌لاری دیققت‌له پلانلاشدیریلمیش بیر فئنومئن. جوْرج اوْروئل′ین ۱۹۸۴ باشلیقلی أثرینده جانلاندیردیغی و یا آلدوکس هاکسلی‌نین یئنی قشنگ دونیا آدلاندیردیغی دوروم.

هئچ بیر دیل ایستئثناسیز اولا بیلمز. ایستئثنا اوْلمایان یئرده هم دیل اؤله بیلر، هم ده سیاست. کارل ائشمیت دئمیشکن «ایستئثنا قایدادان داها ماراقلی‌دیر. قایدا هئچ نه‌یی آچیقلامیر، ایستئثنا ایسه هر شئیی آچیقلاییر. ایستئثنا یالنیز قایدانی وورغولامیر، بلکه قایدا اؤزو ده اوندان قیدالانیر».

ائشیمت′ین نظرینجه گئنل قایدانی گئرچک‌جه آراشدیرماق ایسته‌ین کیمسه، یالنیز بیر گئرچک ایستئثنا آختاریشیندا اوْلمالی‌دیر.» تام اوٍست‌اوسته دوشمه‌سه ‌ده، بو سؤًز کارل پوْپئر′ین «چورودولمه [ابطال اولونما] قابلییتی» آدلی  قورامینی خاطیرلادیر. پوْپئره گؤره، علمی بیر فرضیه‌نی اونلایلاماق اوٍچون، تأیید ائدیجی اوْلغولارین [فاکت‌لارین] یئرینه، ابطال ائدیجی اولغولار آختارمالیییق. بونون آنلامی قوْلای‌دیر. توتالیم «بوتون قارغالار قارادیر». بو فرضیه‌نی اونایلاماق اوچون مین‌لرجه قارا قارغانین عوضینه بیرجه آغ قارغا آختارمالیییق، تاپیلماسا فرضیه قوّه‌یه مینه‌جک.

ایستئثنانین بو غئیرعادی گوٍجونه باخمایاراق، نییه بیزده بو قده‌ر اییرنج گؤروٍنور، قایدا ایسه قوتسال. بیزده ایستئثنا نییه هر شئیی قارانلیغا سوٍروک‌له‌ییر، آچیق اولغولارین اوستونه قالین پرده چکیر؟

منجه سورغونون جاوابی بیزده‌کی ایستئثنانین ماهییتینه قاییدیر. ایستئثنا بیزده قایدادیر. بیزده بونلارین یئری دَییشیلیب، ایستئثنا قایدالارین یئرینی آلیب. دیلیمیزده‌ـ البته گونئی لهجه‌سینده‌ـ ایستئثنالارین چوْخلوغو قایداسیز قایدالارا چئوریلیب، خائوس. بونونلا دا ایستئثنالار قوروجو و آچیقلاییجی ماهیّت‌لرینی ألدن وئریب‌لر. اؤرنه‌یین، بیر چوخ دیل‌لرده شعرین اینقیلابی ماهیّتی دیلین گراماتیک سینیرلارینی آشماقدا دوغرولورسا، بیزده بو ماهیّت دیلین گراماتیک قورولوشونا باغلی‌لیق و وفالی‌لیق‌لا اؤزونو گؤستره بیلیر. چوٍنکو بوردا گئرچک‌لیک خائوس‌دورسا، ایستئثنا گئرچکلییین ایچینده‌کی چات‌دیر. بونا گؤره من گراماتیک قورال‌لاری پوزماغا سوروملولوقدان یایینما کیمی باخیرام، ایندیکی دورومون أسارتی کیمی باشا دوٍشورم. خائوسا قاپیلماق. بیز عقلانیت یوخوشونو آشدیقدان سونرا أدبیاتین اوس‌دیشی [فراعقلانی] اویون‌لارینا قورشانا بیله‌ریک. بیز ایستئثنانی قایدایا چئویردیکدن سونرا خائوسون آوانگارد مرحله‌سینه چاتا بیله‌ریک. آوانگارد ایندی بیزده گراماتیکانی، یعنی ایستئثنانی، برپا ائتمک‌دیر، شیفاهی دیل آنارشیزمینی قایدالارا سؤیکه‌نه‌رک اؤنله‌مک‌دیر.

  ————-

۱- بو بیر احتیمال‌دیر، آمما اینترنت، میللی سینیرلاری آشان ’یاتیریم‘، و ایشیق سورعتی ایله مبادله اولونان ایمگه‌لر [تصویر] سوًیله‌نیلن احتیمالی گوجلندیریر. گلوباللاشما مکانیندا ضعیف‌ بیر دیلین فونکسیاسی‌نین ایتیریلمه‌سی او قدر ده عاغلا سیغمایان دئییل.

۲- بیر موٍددت اوًنجه سویداش‌لاریمیزدان آزساییلی بیر گروپو املا بیرلییی باره‌سینده هفته‌لیک آردیجیل مشاوره‌لر کئچیرتمک قرارینا گلدیلر. آدام‌لارین ترکیبی گوًردوکده شاشیردیم، بونلاردان بعضی‌سی یئنی یازماغا باشلامیشدیلار. سوروشانداکی بس ’ابراهیم رفرف‘ هاردادیر؟ «او گلسه چوًپ قویار» دئدیلر، «اوستاد ’مشروطه‌چی‘ نییه دعوت اولونماییب» دئدیم، «اونونلا اوزلاشماق موٍمکونسوزدور» سوًیله‌دیلر. باشقا آدلارین باره‌سینده ده بونا بنزه‌ر جاواب آلدیم. اونلار املا قایدالاری‌نین عئینی‌‌لشدیریلمه‌سینده فیکیرآیریلیق‌لارینا مانعه کیمی باخیردیلار، و بو مانعه‌لرین غیابیندا، ایشی ساهمانا سالماق ایسته‌ییردیلر. نه یازیق کی، بیزده بیر چوخ ساحه‌ده گله‌نک‌سل خاراکئتر آلمیش بو داورانیش، سیاسی دوًزوٍمسوزلوکدن گلیر. ایندی بیزیم دوٍشونجه‌لریمیزله ایله راضیلاشمایان‌لاری علمی ساحه‌دن دیشلاماق ایسته‌ییرسه، دئمک بو بدیهی ایلکه‌نی اونوتموشوق: عاغیل عاغیلدان اؤتکون‌دور؟

۳- باکی-سومقاییت ماگیسترال یولو بیر زامان‌لار لاچین دهلیزی آدلانیردی. چونکو بو یولون هر ایکی یانی لاچین قاچقین‌لاری‌نین تیکدییی کابابخانالارلا دولو ایدی. بو کابابچی‌لارین بیری‌نین آدی “تشکیلات” ایدی.

۴- اؤرنه‌یین دیل نییه دخیل کلمه‌لرده “سس اویومو قانونو”نو قوربان وئیر. نیه “فُعول وزنینده عربجه‌دن گلمه سؤزلری “فوٍعوُل” بیچیمینده قئید ائدیر. بو گیریشیمی یالنیز ساوادسیزلیق، باشی‌سویوقلوق و یا قورغو [توطئه] نظریه‌سینه باغلاماق منطیقی دئییل‌دیر. بلکه ده “فُعول” وزنینده‌ دیلیمیزه سوخولموش سوًزلرین هامیسی‌نین «سس‌اوُیومو قانونو»نون چرچیوه‌سینه سیغیشماسی ایمکانسیز ایمیش. بو چاتیشمازلیغی آنادولو تورکجه‌سینده داها گئنیش گؤروروک: بئیت‌المقدس شهری “Kudus” دئییل، “Kudüs” کیمی یازیلیر.

آچیقلاما: بو یازی “آنا وطن” درگی‌سی‌نین اوچونجو سایی‌سیندا یایینلانیب.

یوروم یازین

Back to Top