دیل سئچین

«کوبا دفتری» ماجرا ایچین‌ده دئموکراتییا درس‌لیگی

دومان رادمهر

اویان نیوز:

واحید قاضی نین «کوبا دفتری» کیتابینا باخیش

دومان رادمهر

الیفبا و او تای-بو تای صحبتی

تورکییه لاتین الیفباسینا کئچه‌ن‌دن سونرا (۱۹۲۰-جی ایللرین سونو) ایران‌دا دا الیفبانی دییشمک جدی موباحیثه مؤوضوسو ایدی. رضا شاهین آتاتورکو تقلید ائتدیی بیر چوخ مودئرنلشمه سیاستینین نؤوبتی مرحله‌سی کیمی فارسجانین لاتین الیفباسینا کئچمه‌سی گؤزلنیلیردی. ایران‌لی آیدینلارین بیر چوخو سؤز قونوسو اولان دییشیمی کوتله‌نین ساوادسیزلیغینا چاره کیمی، هم ده فارس دیلینین گلیشمه‌سی اوچون دستکلییردی.

آنجاق دییشیم باش وئرمه‌دی! باش‌لیجا سببلردن بیری ایران‌دا یاشایان تورکلری فارسلارین ایچین‌ده اریتمک سیاستی و الیفبانین بو مسئله‌ده اؤنملی تأثیری ایدی. الیفبا فرقی ایران و تورکییه تورکلری آراسین‌دا علاقه و اونسیته مانعه تؤره‌ده‌جک و بو تجریدین سونوجون‌دا ایران تورکلرین‌ده کیملیک دییشیمی داها راحت اولاجاق‌دی.

اعتراف ائدک کی، بو سیاست او قدر ده باشاری‌سیز اولماییب. باشقا سببلر ده وار: گونئی‌ده اؤز دیلین‌ده تحصیل حاقین‌دان محرومیت کیمی. آنجاق ائله‌جه الیفبا فرقی گونئی‌لیلرین نه اینکی تورکییه، قوزئی آذربایجانلا دا ایلگی‌سینی بل‌لی درجه‌ده محدودلاشدیرا بیلیب. دوزدور، سون ایللرده مئدیا و اینتئرنئت بو آچی‌دان چوخ یاردیم‌چی اولوب، آنجاق یئنه ده بعضی ساحه‌لرده، خصوصیله کیتاب و نشریات ساحه‌سین‌ده علاقه‌لرین آزلیغی گؤز قاباغین‌دادیر.

بدیعی ادبیات ساحه‌سین‌ده گونئی‌لیلرین قوزئی‌ده چیخان اثرلرله تانیش‌لیغی (سون ایللرده بیر آز یاخشیلاشسا دا) چوخ آزدیر. معاصر یازارلار آراسین‌دا، شاعرلری چیخماق شرطی ایله، گونئی‌لی اوخوجو کسیمی بلکه داها چوخ رافیق تاغی، اکر‌م ایلیس‌لی، روستم ایبراهیم بیوو تانیییر. تأسف کی، بو تانیش‌لیق اونلارین یازدیقلاری اثرلردن یوخ، فارس دیل‌لی خبر قایناقلارین‌دان ایر‌لی گلیر. رحمت‌لیک رافیق تاغی او زامان تانین‌دی کی، ایران‌لی موللا اونون اؤلومونه فیتوا وئردی. اکرم ایلیس‌لی فارس دیل‌لی اینتئرنئت سایتلارین‌دا کیتابلارینین یاندیریلماسی خبرینین درجین‌دن سونرا مشهورلاش‌دی. روستم ایبراهیمبیووون آدی ایسه سیاسی فعالیته کئچدیی زامان چکیلمه‌یه باشلادی. باشقا سؤزله دئسک، گونئی‌لیلر اوچون اوخوماسی داها راحت اولان (هم دیل هم ده الیفبا اولاراق) فارس دیلین‌ده‌کی قایناقلار ساده‌جه بونلارین تانینماغینا ایزین وئریب. اؤزو ده آیدین‌دیر کی، طرف‌سیز مطلبلرله یوخ، منفی خبر تبلیغاتی ایله.

الیفبا فرقی اؤزل‌لیکله ده یازی و ادبیات ساحه‌سین‌ده گونئی‌لیلرین فارس دیلین‌دن آسی‌لی‌لیغینی چوخالتماق‌دادیر. بو اوزده‌ن قوزئی‌ده مؤوجود اولان ادبی یارادیجی‌لیق‌دان، یازارلارین نلردن ائتگیلندیین‌دن، گون‌ده‌م‌ده اولان ژانرلاردان گونئی‌لیلرین بل‌لی درجه‌ده بیلگی‌سیزلیگی وار. بو ایسه بیر یان‌دان کوتله آراسین‌دا دیلیمیزین زنگین‌لیگی باره‌ده شوبهه‌لره یول آچیر، دیگر یان‌دان گونئی‌لی اوخوجولاری همن اثرلردن محروم ائدیر.

واحید قاضینین «چامایرا. کوبا دفتری» اثری ده اونلاردان بیری‌دیر.

کوبا دفتری

قوزئی‌ده کیتاب و یازارلیق مؤوضوعسون‌دا مسئله ساده‌جه تانیماماقلا بیتمیر. اورتادا منفی باخیش دا اولور بعضن. اولوب‌دو، قوزئیین بعضی دیرناقاراسی خالق آرتیستلری، وظیفه‌لی آداملاری، آکتیویستلری آوروپایا یوللاری دوشه‌ن‌ده یازدیقلاری «شاه اثرلر»ینی ده هردن سووقات گتیریرلر. ایصرارلا ایمضا آتیب پای وئردیکلری او یاغ‌لی-بویالی کیتابلاری ورقله‌مک بئله مومکون دئییل. آدی خاطره اولان، یالتاق‌لیق دولو او کیتابلاری کیتاب رفین‌ده «دلی کور»اون، میرزه جلیلین کیتابلارینین یانینا نئجه قویماق اولار؟! دوشونون، بئله بیر باخیش‌دا اولارکن «چامایرا. کوبا دفتری» کیتابینا راست گلیب‌سن! بالاجا، نازیک بیر کیتاب. ایلک باخیش‌دا «کوبا» آدی بعضی گنج شاعرلریمیزین سربست شئعر کیتابلارین‌داکی خاریجی، خصوصیله لاتین آمئریکالی آدلارا اولان ماراقلارینی خاطیرلاتدی. او شئعر کیتابلاری کی، یازار اؤزونو قلوبال عصرین شاعری ساییر، هم ده گونئی آمئریکانین یازارلارین‌دن ایلهام آلدیغینی گؤسترمه‌یه چالیشیر.

کیتابین اوز قابیغین‌داکی تیکان‌لی تئللر منه ۱۹۸۹-جو ایلین ۳۱ دئکابرینی، آراز سرحدین‌ده قیریلان او مفتیللری خاطیرلاتدی. واحید قاضی ایله آز-چوخ تانیشلیغیم اولماسای‌دی، دئیردیم، میللی دویغولو بیر شاعرین کیتابی‌دی قارشیم‌داکی. یعنی بو واختلاردا اوخوماغا هوس‌سیز اولدوغوم بیر اثر. آنجاق کیتابین آرخاسینا باخان‌دا هر شئی دییش‌دی. آرخا جیلدده یئرلشن بو قیسا شرح: «دئموکراتییانین پروبلئمی، چتین‌لیگی اوندادی کی، او، اینسانلاری اینان‌دیرمالی‌دی. آوتوریتاریزم بونا احتیاج دویمور. آداملاری اینان‌دیرماق آلداتماق‌دان چتین‌دی. اودور کی، آوتوریتار ایداره ائتمه دئموکراتیک ایداره ائتمک‌دن آسان‌دی» – ایشینی گؤردو. باخ گؤر، کیشینین اوغلو نئجه قیزیل کیمی سؤز دئییب! آرتیق مؤلفین خطرینه گؤره یوخ، کیتابی مضمونونا گؤره اوخومالییام، دئدیم. بئله‌لیکله، سیرادا اولان دیگر کیتابلاردان قاباغا کئچمیش اولدو «چامایرا».

qapaq0

روسته‌م ایبراهیمبیووون کیتابا یازدیغی اؤن سؤز، آچیغی، ایلک اوخونوش‌دا او قدر ده ماراغی‌می چکمه‌دی. آنجاق کیتابی بیتیردیک‌دن سونرا اونو تکرار اوخودوم و نه قدر اوستالیقلا یازیلدیغینی باشا دوشدوم. اؤنسؤزلری ایکی دفعه اوخوماق عادتیم‌دی: بیر دفعه کیتابا باشلایان‌دا، بیر دفعه ده اوخویوب قورتاران‌دان سونرا.

کیتابی حیات یولداشیم عذرا ایله برابر اوخویوردوق. خصوصیله اؤز دیلیمیزده اولان‌دا، او، منیم کیتاب اوخوماغیمی چوخ سئویر. اؤن سؤزو اوخویان‌دا «چامایرا» آدی فیکری‌می قاتمیش‌دی. نه دئمک‌دی بو کلمه؟ اولمایا روس دیلین‌ده «ماجرا» دئمک‌دی، یا دا «آزادلیق»، بلکه ده ائله جیلدین اوستون‌ده گؤرونه‌ن «تیکان‌لی تئل»دی دئیه شوبهه‌له‌نیردیم! اوخودوقجا آنلایاجاغیق اومیدی ایله کئچدیک بیرینجی بؤلومه.

بیرینجی بؤلومون ایلک جمله‌سین‌ده اوچونجو کلمه «کرئسلو» ایدی. آنلامینی بیلمیردیم، اما تانیش گلیردی. جمله اوزون ایدی، سونرالار او اوزونلوق‌دا جمله‌یه آز راست گلدیک. متنین آهنگینی توتماغا چالیشارکه‌ن، جمله‌نی ایکی دفعه اوخویوب، «کرئسلو»نون اوزرین‌ده بیر آز دایاندیم. ایچیم‌ده بیر طرف‌دن نئچه ایل اؤنجه قوزئی‌لی ائوداشیملا برابر یئمک بیشیررکه‌ن، متبخ اشیالاری آدلارین‌دا بیر-بیریمیزی باشا دوشمه‌ییب، اونون «ا، قارداش، بیز بئله بیرلشممریک، ائئئ» دئمیینی خاطیرلاییب گولومسه ییردیم. دیگر طرف‌دن ده دوشونوردوم کی، خانیمین یورولماغینی نئجه اؤنله ییم. حاضیرلاشیردیم دئیه‌م کی، اوخودوغوموز کیتاب یئنی اثر اولدوغون‌دان، طبیعی‌دیر کی، روس منشأ‌لی کلمه‌لره چوخ توش گلجه ییک، اما او منی قاباقلاییب: «کرئسلو مبل-دیوان‌دی ائله بیل» دئدی. «کرئسلو»نو چؤزدوک، آنجاق «چامایرا»نی آنلاماق اوچون حکایه‌نین ایچینه گیریب، کوبانین کوچه‌لرین‌ده ایتمک لازیم ایمیش!

اوخودوقجا متنین آهنگینی توتماق بیر یانا، هم ده یازینین باش قهره‌مانی اوبرازین‌دا ماجرالارین ایشتیراک‌چی‌سینا چئوریلمیشدیک. «کوبا دفتری» بیرینجی شخصین دیلین‌دن، چوخ صمیمی بیر سفرنامه‌دیر. ایرونیک بیر آب-هاوا ایله، دئموکراتییا حاق‌دا جدی درس‌لیکلر ایچره‌ن استثنا اثردیر. کیتابین آخارلی متنی واسطه‌سیله جان‌لانان او صحنه‌لر اچ-دی کئیفیتین‌ده بیر ماجرا فیلمی‌دی ائله بیل. ماجرانی منیم‌سه‌مک اوچون واحید قاضینی تانیماغا احتیاج یوخ‌دور. ساده‌جه تصوور ائدین کی، تجروبه‌لی بیر آذربایجان فعالی دئموکراتییا موباریزلرینه یاردیم اوچون کوبایا گئدیر. کوبا کومونیست رئژیمینین گیزلی پولیسی ایله قاچ‌دی-قوودودا اولارکن، اورداکی آکتیویستلرله گؤروشوب، اونلارا یاردیم چاتدیریر. دولانبادولان کوبا شهرلرینی دولانیر، اورداکی وضعیتی آنلادیر. سیاسی بوغونتودان، اقتصادی یوخسوللوق‌دان و اخلاقین چؤکوشون‌دن گؤز اؤنون‌ده بیر بلگسل فیلم نوماییش ائتدیریر. یازارین سووئتلر بیرلیین‌ده یاشاما تجروبه‌سی، کوبادا گؤردوکلرینی کئچمیش سووئتلرله موقاییسه ائتمه‌سی اوخویانا آرا-سیرا سووئتی ده جانلاندیریر.

ایلک صحیفه‌لری اوخویار-اوخوماز، «اؤز اؤلکه‌سی دئموکراتییا جهتین‌دن پیس دوروم‌دا اولدوغو حال‌دا، بیر آزربایجانلینین کوبادا نه ایشی وار» سوالی اوخویانی داها دا ماراقلاندیریر. مؤلف بونو ماجرانین ایرونیک مایاسینا چئویریر. گویا هئچ آذربایجان‌لی دئییلمیش کیمی، کوبالی حرکات‌چیلارین گؤزون‌ده اؤزونو بیر دئموکرات اؤلکه‌نین وطنداشی حئساب ائدیب بیر آنلیق او حیس‌ین لذتینی چکیر.

آذربایجان‌داکی وضعیتی کوبالی فعاللارا دانیشان‌دا ماراق‌لی سواللارلا قارشیلاشیر. کوم‌مونیزم‌دن قورتولان‌دان سونرا وضعیت آذربایجان‌داکی کیمی اولاجاق‌سا، کوبالی فعاللار نیه عؤمرونو بو یول‌دا قویسون کی؟! یازارا وئریله‌ن بو سوال تکجه کوبالی آکتیویستلرین یوخ، ائله بیزیم کیمی سووئتلری گؤرمه‌یه‌نلرین ده سوالی‌دی. یازارین وئردیی جاواب ایسه ایستیقلالیتین قوزئی آذربایجانا نلر بخش ائتدیینی سرگیله ییر. سووئتلر دؤنه‌مین‌ده یوخ، ایستیقلالیت دؤورون‌ده اؤلکه‌دن گئدن واحید قاضینین باغیم‌سیز دؤولتین نه درجه‌ده اوستون اولماسی باره‌ده یازدیغی شرح، دئموکراتییا ایله وطنپرورلیگین بیرلشدیی بیر دوشونجه تابلوسودو.

واحید قاضی نین محصولو

«چامایرا»نی اوخویارکن ساده‌جه کوبادا اولان وضعیتله تانیش اولمورسان، بیر آذربایجان‌لی اجتماعی فعالین دونیاگؤروشونو، دوشونجه‌لرینی ده اؤیره‌نیرسن. تصوور ائدین، سووئتلرده بؤیوموش، وطنی ایستیقلالیته آپاران حرکات‌دا ایشتیراک ائد‌ن، عینی زامان‌دا ساواشی یاشایان، یوردو ایشغال اولونان و سونرادان دا اؤلکه‌سین‌ده دیکتاتورلوق و کوروپسییا علیهینه موجادیله ائد‌ن بیر شخصین مئنتالیتئتی نئجه اولا بیلر؟! نلره اهمیت وئریر، نئجه گؤرور، نئجه ایضاح ائدیر؟! اما یالنیز بونلار دئییل، ایشین ماراق‌لی یئری بوراسی‌دیر کی، واحید قاضی آوروپانی گؤرموش-یاشامیش، بئین الخالق دئموکراتییا اینستیتوتلاری ایله ایشبیرلیگی ائتمیش و داها اؤنملی‌سی، اوخوموش بیری‌سی‌دیر. اینجه صنعت‌دن اوزوبری چوخ شئی‌دن باشی چیخیر، خصوصیله کیتاب و فیلم آدلاری دیلین‌دن دوشمور. بونلاری بیر یئره قویان‌دا سیرادان بیر آذربایجان ضیالی‌سی تصوور ائدیلمیر یقین. بو رنگارنگ‌لیگی کیتابین موختلیف یئرلرین‌ده گؤرمک مومکون‌دور. مثلاً، چگوارا حاقین‌دا گتیردیی ماراقلی ایضاح‌دا. سووئتلرده، حاقین‌دا شیشیردیلمیش افسانه‌لره شاهید اولان، چئگوارانین هیکلینی یئنی‌دن کوبادا گؤره‌ن یازار بو جور اوبرازلارین دیکتاتورا سیستئملرین‌ده رولون‌دان دانیشیر، بیر فیلم میثالی گتیریر، بیر خاطیره دئییر، سونون‌دا دا چئنی انور پاشا ایله موقاییسه ائدیر. کیتاب‌دا بنزری چوخ اولان بئله نومونه‌دن ماراق‌لی نه اولا بیلر کی؟!

«چامایرا»دا یازارین دقت ائتدیی باش‌لیجا نقطه‌لردن بیری ده کوبالی موخالیف فعاللارین گله‌جه‌یه، دونیایا و دئموکراتییایا باخیشلاری‌دی. هر ضیالی اؤز توپلومونون محصولودور. مؤلف کوبانین اجتماعی-سیاسی فعاللاری، ضیالیلاری باره‌ده آیدین تصوور یارادیر. یازار کوبانین محصوللارین‌دان دانیش‌سا دا، طبیعی کی، اوخویان، کوبانین¬کی ایله برابر آذربایجانین دا یئتیشدیردیگی واحید قاضی کیمی ضیالی لار کئیفیتی ایله تانیش اولور.

واحید قاضینین فرق‌لی کئیفیتلرین‌دن سؤز ائتسک ده، اما نهایت‌ده او دا آذربایجان سویو ایچیب، اؤزو ده قوزئی طرفین‌دن. آتاملا آنام ۱۹۹۲-جی ایلده، سرحدلر یئنیجه آچیلان‌دا قوزئی طرفه کئچیب قوهوملاریمیزی تاپمیش‌دیلار. دقیق خاطیرلاییرام کی، قوزئی حاق‌دا تججوبلندیکلری مقاملاردان بیری ده اوراداکی «یئییب-ایچمک» گلنیی ایدی. سونرالار اؤزوم ده قوزئی‌لی دوستلاردان «بانکئت» کلمه‌سینی تئز-تئز ائشیدن‌ده آتامگیلین دئدیکلرینی خاطیرلاییردیم. «چامایرا»نی اوخویان‌دا دقتیمی چکه‌ن مقاملاردان بیری ده مؤلفین سوفره باشین‌دا یاشادیقلاری‌دی. ماشاللاه اولسون، جرأتله دئیه بیلره‌م کی، ائله بیر چتین وضعیت‌ده، گیزلی پولیسله گیزله‌ن-قاچ اوینارکن ساده‌جه بیر قوزئی‌لی «اؤلسک ده، قوی، توخ اؤلک» پرینسیپینه صادق قالیر.

کیتابین آدین‌داکی چامایرا گول ساتان گؤزل بیر کوبالی قیزین آدی‌دی. تصادفه‌ن یئمکخانادا تانیش اولوب صحبت ائدیرلر. هم سؤزلری عقل‌لی‌دی، هم ده گؤزلری تأثیرلی. اما سونون‌دا گؤزلنمز بیر حال باش وئریر. بیر نئچه دقیقه اؤنجه یه دک ائله¬دیی مودریک صحبته اویوشمایان بیر آتدیم آتیر: چامایرا اؤزونو تکلیف ائدیر. خسته کؤرپه‌سی اوچون حیاتین دیبینه بئله باش وورماغا حاضر اولان گنج آنا باشقا یول تانیمیر. «ائله بیل ایچیم‌ده نسه قیریل‌دی» یازان واحید قاضی چامایرانی کوبانین حاضیرکی سیموولو کیمی اؤز اثرینین عنوانی سئچیب.

اوزون سؤزون قیساسی

«چامایرا»نی اوخوماق لازیم. چونکی او، بیزیم مؤلفین بیزدن فرق‌لی بیر اؤلکه، توپلوم حاق‌دا صمیمی کیتابی‌دیر. واحید قاضینین باشقا اثرلرینی اوخوماق اوچون اینانیلماز بیر موتیودیر «کوبا دفتری».

یوروم یازین

Back to Top