Dévrimin Dévrimi

artum dinc1

OyanNews:

Artum DİNÇ

Dévrimin Dévrimi

 “İnsan; özü hördüýü anlam ağlarında (ya da mena torlarında), asılı qalan bir héyvandır.”

Gilford Geertz

 

Bir Aydın Olaraq Zéhtabi’nin Temel Sorunsalı ve İlkesi

Varlıqda bir var olma biçimi olraq “insan” (Burada “insan”dan qesdédilen şéy: canlılar içinde kültür üreden ve éşanlı olaraq da kültürün ürünü olan bir hévan türüdür.);  içinde bulunduğu biyo-fizyolojik ve psiko-sosyal özellik ve durumsal şertler altında, çévresel uyarıcılarla sürekli bir étkileşim süreci içinde öz qalıbını qoruma ve sürdürme çabasında olmuşdur ve olmaqdadır da.

“Yaşam” déyilen şéy de bu “çaba” olsa gerek. Bir sorun varsa, bir çaba vardır. Ya da bir sorunsallaşdırma varsa, çabalama da vardır, déyilebiler. Bu nedensellik ya da illiyet rabitesi tersden oxunarsa da, géçerlilik ve tutarlılığını qoruyar. Sorunsallaşdırmanın düşünsel derinliýi ve éylemsel étkililiýi artdıqca; qapsama hecmi de artar. Düşünür, filozof ve aydın olma özelliýnin temel ölçütlerinden biri de bu olsa gerek: yanı, sorunsallaşdırmanın boyutları ve derinlik hecmi ya da menzili (Farsca da bordu).

Prof. Zéhtabi bu bağlamda deýerlendirildiýinde, béle bir soru sorulabiler: onun yaşamı boyunca çözümüne çabaladığı temel sorun ne idi? Zéhtabi’nin, yaşamına/çabasına, şexsiyetine ve anlam dünyasına yansımış olan temel sorun: “ferqliliklere sayğı” ve “ferqliliklere yaşam haqqı” deýeri ve ilkesinin ixlalı olmuşdur, déyilebiler. Bu mesele Soqrat’ın, Hz. Eli’nin ve Kant’ın exlaq felsefesinde yér alan; “özüne reva gördüýünü, başqasına da reva gör” ilkesinden bağımsız sayılabilmez. Zéhtabi’ni qayğılandıran ve éyleden étkenlerin başında, bu ilkenin/eslin ixlalı geler.

 

Zéhtabi’nin Uğraşdığı Temel Mesele Neydi ve Néce Ele Alınmalıydı?

İran’da 1926’dan beri basqıcı yöndemlerle étnik Fars milliyetçiliği temelinde yürüdülmekde olan kültür qırımı ve farslaşdırma uyğulamaları; néce étkisiz qılınabiler, néce durdurulabiler ve néce sonlandırılabiler sorusuna, cevab arama ve bulma/tapma olmuşdur, Zéhtabi’nin temel meselesi.

Onun bu sorulara bir araşdırmacı ve éyleyici olaraq vérdiýi cevabı ise; genel anlamda kültürel çalışmalar, özel anlamda ise dil ve tarix üzerine çalışmalar olmuşdur. Yanı, İran’da indiki şertlerde Türk kültürünü qoruma ve yaşatma imkanlarını sağlama ve artdırma çabası olmuşdur. Bunun da başlıca yolu; oradaki yérli Türklerin tarixsel belleýini ve dilini, silinme ve yox olma tehlikesinden qurtarma yönünde yérinde çalışmalar aparmaq olmuşdur.

Bu çaba Zétabi’ye göre; içi boş ve sonuc getirmeyen géçici heveslerden arındırılmış, elle tutular ve gözle görüler étkili çözüm sonuclarına aparacaq bir yolda serf édilmeliydi. Çünkü Zéhtabi gérçekçi bir baxış açısına sahib bir idéalistiydi. O bulutlar üzerinde düşünmeyi reddétmezken, yér üzünde yérimenin de gereýini vurğulayardı. Ona göre, uğruna mücadile vérilen iddia ve savların doğruluq ve haqlılığı, géçerli ve tutarlı qanıt ve sübutlarla doldurulmalı ve içi boş iddia ve savlardan uzaq durulmalıydı.

 

Zéhtabi, Meseleleşdirdiýi Meseleyle Hanki Şertler Altında Néce Uğraşdı?

Yaşamı boyunca (İran’da, Sovyétler Birliyi’nde ve İraq’da olsun), toplumsal ilişki ve fealiyetlerin her sahasına burnunu soxan basqıcı ve boğucu bir totaliter idare sisteminin étkisi altında; öz idéalı uğruna çabalarını/éylemlerini, mümkün olduğu qeder yürüdebilmenin yol ve yöndemlerini aradı/axtardı. O, éylemek üçün “şertler uyğun déýil, gözleyek görek” démedi. Zéhtabi bunun yérine “Her şertde, görülecek/yapılacaq işler vardır” anlayışını vurğulayardı.

İran’da étnik Fars milliyetçiliği temelinde aparılan siyasetler qapsamında, on milyonlarca yérli Türk, yabancılaşdırma ya da özgeleşdirme ve Farslaşdırma icraatına tabé tutulduğu şertler neydi?

  1. Türklerin kültürel varlığının intiqalını sağlayacaq ve tarixsel bellek ya da hafizesini canlı tutacaq haq ve imkanların qesb édildiýi ve yérine resmi idéolojiye meşruluq qazandıracaq étnik Fars milliyetçiliýi temelinde biçimlendirilmiş bir tarix yazımını öýreden anlayışın hakim qılındıýı,
  2. Türk kültür unsurlarının işlevselliýini sağlayan ve toplumsal-kültürel ya da ferhengi-ictimayi bütünlüýünü qoruyub sürdüren deýer ve anlam kodlarını ayaqda tutan müesseselerin qapadılıb yasaqlandığı ve hetta medeni quruluşlar kapsamında béle her türlü barışçıl fealiyetin cezalandırıldığı şertlerde,
  3. İran’da toplumsal-kültürel gérçeklik ortamında bir ferd olaraq biyo-fizyolojik ve psiko-sosyal éhtiyaclarını temin étmek üçün başat ya da müsellet qurumların belirlediýi başarı çizgisinden ya da cızığından géçib bir qonum édinmek istendiýinde, eslinde Farslaşdırma temelinde bir siyasal programa tabé qılınmaq söz qonusudur. Bu sürece girmeyenlerin, bir çox temel haq ve imkanlarnın silindiği ve Farslaşdırma siyasetlerini bilincli olaraq qebullanmayan ferdi girişimlerin de ağır bir biçimde cezalandırıldığı bir durumda:

Zéhtabi; ön cebhede, milletin içinde ve sonu gelmiş çürük Fars milliyetçiliýini savunan şéytani güclerin gözünün içine baxa baxa imkansızlığın imkanlarını yaratmağı denedi ve başardı da. O ve fikir yoldaşları öz milli kimlik ve kültürel deýerlerini qorumaq ve sürdürebilmek amacıyla, siyasi otorite terefinden olası cezalandırmaları göze alaraq, öz imkanları daxilinde, hakim şertleri zorlayaraq yéni seçenekler ortaya qoyabilmenin çabasındaydılar.

Onlar, öz évleri ve işyérlerini Türk dili ve tarixini öýrenmek üçün istifadeye açmağı tecrübe étdirler. Söz qonusu év ve işyérlerinde gérçekleşdirilen dönemsel kurslarda, sadece Türk dili ve tarixi mövzüları déýil, éşanlı olaraq bunun yanında diger toplumsal sorunlarla bağlı, uzmanlar terefinden ele alınan dartışmalar da aparılmaqdaydı. Cinsiyet éşitsizliýi, sınıf/tebeqe éşitsizliýi ve étnik éşitsizlik meseleleri bu kurslarda dartışılan sorunlardan bezileriydi.  Bu süreç dövlet terefinden uyğulanmaqda olan étnik Fars milliyetçiliýi politikaları qapsamında bütün basqı ve cezalandırmalara rağmen, hele de sürdürülmekdedir.

Zéhtabi, durumsal qoşullar ya da meqtei şertler bağlamında sürdürülebiler ve sorun çözücü stratéjiyi séçer. O’nun tepkisi ve çözüm anlayışı Foucaultcu direnme anlayışıyla yaxın bir benzerlik göstermekdedir. Foucault iktidar qavramına ilişkin çözümlemesinde ya da telilinde “iqtidar her yérdedir” tesbitini yapar. O, ferdleri; iqtidarın étkisi, qurğusu, daşıyıcısı, ürünü ya da tolidi ve aracı olaraq görer.

Foucault, iktidara qarşı başlıca direnme méydanını, ferdlerin bedenleri, zéhinleri ve éylemleri olaraq göterer. Ferdler bilincli bir biçimde isteseler, öz beden, zéhin ve éylemlerindeki iktidarın étkisini yéniden eyarlayabilerler, özlerini yéniden qurğulayabileriler. Ferdler daşıdıkları ve vesile olduqları deýerleri, anlam kodlarını ve davranış qalıblarını deýişdirebilerler. Tercihler ve davranış qalıbları deýişince de ferqli bir iktidar sahasına géçilmiş olar.

Bu bağlamda Zéhtabi, öz zéhninden, bedeninden ve éyleminden hakim söylemin –étnik Fars milliyetçiliýinin– étkilerini ve yüklediýi anlam kodları ve davranış qalıblarını silme çabasının bir simgesi olmuşdur, déyilebiler. Kant’ın insan anlayışında; insan, içinde bulunduğu şertlere rağmen, öz iradesi ve ağlının tercihleri yönünde öz şertlerini ortaya qoyan ve onlara bağlı olaraq éyleyen bir varlıq biçimidir. Zéhtabi, Kant’ın bu anlayışına da deng gelen numune bir şexsiyetdir.

Zéhtabi öz söylemi ve éylemi arasındaki tutarlılığı, yaşamıyla qanıtlamışdır. Çünkü o, iddia ve savlarını tam bir sorumluluq ve mesuliyet hissi ile ortaya qoyardı. Bu duruş, ilgilenilen sorunların çözümü uğruna vérilen mücadilenin sonuc vérmesini sağlayan temel ve en önemli étkenlerden biridir (Moskova, Nazim Hikmet eleşdirisi: neden selam gönderir, ama özü gétmeyir?).

Sartre’ın varoluşçu anlayışı açısından deýerlendirildiýinde; Zéhtabi’nin en önemli ve başlıca eseri, onun özüdür. Zéhtabi’nin öz idéalı uğruna gérçekleşdirdiýi menliýi ve ortaya qoyduğu yaşam terzi, gérçekleşmiş bir dévrimdir. O, dévrimcilik oyununun ucuz gösterişçilik ve sorumluluq üstlenmeyen biçimçiliýinden qaçındı ve uzaq durdu. Çünkü gérçekçiydi.

Sahadaki müşahidelerime göre, étnik Fars milliyetçiliýinin bütün doqmalarına, inkarlarına, ayrımcı ve ötekileşdirici anlayışına ve gérçekliýe qarşı duruşuna rağmen; Zéhtabi dévriminin izleri ve étkileri, öz géçerliliýini sürdürmekdedir. Onun izleri ve étkileri güncelleşdirilerek axıcı bir biçimde edalet ve barışséver kesimler arasında qebul görmekde ve yayılmaqdadır. Bu da étnik Fars milliyetçiliýinin esaretinden qurtulmaq ve ona qulluq étmekden imtina éden azad irade sahibi, barış ve edaletséver kesimlerin géderek böyüdüýünü ve güclendiýini gösterir.

 

Sonuc ve Deýerlendirme

Bugün İran’da étnik Fars milliyetçiliýine qarşı mücadilede, sürdürülebiler ve sorun çözücü bir yaxlaşımda diqqete alınması gereken bezi siyasi ve huquqi zeruretler neler olabiler?

Çağdaş sosyoloji quramcısı Parsons, modérn toplumlarda özgürlük ya da azadlıq meselesiyle bağlı mübahiselerinde toplu iletişim özgürlüýü ya da Farscada azadiyé irtibaté cemii qavramnına vurğu yapar. O, “modérn dövletler ferdi özgürlük ya da azadlıq haqlarını vérmekden çekinmezler”, déyer. Ona göre temel haq ve özgürlükler bağlamında, modérn dövletlerin yasal olaraq tanımaqdan çekindiýi ve kontrol altına almaq istedikleri toplu iletişim özgürlüýüdür.

Bununla birlikde, İran’da Türklerin öz kültür varlıqlarını qoruyub sürdürmeleri üçün, sadece toplu fealiyet ve irtibat azadlıqlarının qesb édilerek ixlal édildiýi söz qonusu déýil; éşanlı olaraq İran’ın siyasi ve huquqi yapısında ya da saxtarında Türklerin inkar édildiýi, dışlandığı ve ayrımcılığa uğradıqları haqsızlıklar da söz qonusudur. Bunlar özetle aşağıdaki kimi sıralandırılabiler:

  1. Tanınma ve temsil éşitliýi/beraberliýi haqqı (yanı, huquqen ya bir étnik azınlıq ya da qurucu unsur olaraq tanınma haqqı),
  2. Siyasi yönedim ya da idareye qatılım éşitliýi/beraberliýi haqqı (yanı, siyasi güce; Farslaşdırma sürecinden géçmiş ferdler olaraq déýil, ferqli étnik kimliklerin temsili yapıları ve teşkilatları olaraq qatılma haqqı –yérli ve merkezi idare orqanlarında–),
  3. Paylaşım éşitliýi/beraberliýi haqqı (yanı, ölkedeki yér altı ve yér üstü qaynaqların ayrımcı/tebizamiz siyasetler esasında sadece Farsların bulunduğu bölgelere ixtisas édilmesi haqsızlığının biran önce ortadan qaldırılması).

Yazı hakkında görüşlerinizi belirtmek istermisiniz?

Back to Top